Izgnanstvo i kraljevstvo Ibrahima Hadžića

Poznavao sam Ibrahima Hadžića (1944-2026), tihog zaljubljenika u jezik i prirodu, pesnika čiji su život i delo postali nezaobilazno svedočanstvo ne samo jednog Beograđanina u smutnim vremenima, već i čitave muslimanske zajednice u Srbiji, čije je udese, progone i nevolje, Hadžić upisao u svoje stihove. Njegova poezija, primetio je već neko, predstavlja jedinstvenu lirsku autobiografiju pesnika. On je dosledno beležio svakodnevicu u periodu od Studentskih demonstracija 1968. do Studentskog pokreta 2024-26. Između ova dva istorijska trenutka stao je čitav pesnički i intelektualni život Ibrahima Hadžića, koji nas je napustio 27. oktobra ove godine, samo dva dana nakon izvojevane Slobode, koju je strpljivo prizivao rečima istine i nade.

Svojim profesionalnim novinarskim radom na nekadašnjoj Televiziji Beograd, Hadžić je postigao najviše medijske standarde, dok se pesničkim delom vinuo do statusa književnog klasika, priznatog u regionu, delimično prepoznatog u Srbiji. „Na tebe niko ne računa“, pisao je u istoimenoj pesmi: „Na tebe gledaju prazno/ Smeran si građanin/ I svrstan pod razno.“ Danas tek mali broj književnih posvećenika zna ko je bio Ibrahim Hadžić. Još manje se zna ko je bio Miodrag Miša Stanisavljević, njegov kolega sa televizije i pesnik, s kojim je izgradio gotovo blizanačke poetike, koje su nastale na sličnom pesničkom putu unutrašnjeg egzila, o kojem su obojica ostavili vrhunska jezička svedočanstva.

Danas se generalno malo zna o najvrednijim književnim delima koja su nastajala tokom Miloševićevog doba, kao kontrapunkt dominantnim književnim poetikama koje su bile izraz nacionalističke ideologije. Hadžić je, naime, poput Stanisavljevića, Filipa Davida, Bogdana Bogdanovića i mnogih drugih, bio vezan za delovanje Beogradskog kruga, kasnije Srpskog književnog društva i Foruma pisaca. No ono što je dominantno obeležilo pesničko delo Ibrahima Hadžića, od prve zbirke Harfa vasiona (Vidici, 1970), preko onih koje su izlazile tokom osamdesetih i devedesetih godina Na staklu zapisano (BIGZ, 1987), Pesme i (Stubovi kulture, 1997), Hora (Oktoih, 2000), kao i kasnije – jesu prostori unutrašnjeg izgnanstva i samoće ispunjene strepnjom. Bilo da se radi o prirodi nasuprot gradu, sobi nasuprot spoljnom svetu, rubovima ulica i trgova nasuprot centru, noći nasuprot danu, uskog kruga prijatelja naspram netrpeljive zajednice, dijalekta naspram jezičkog standarda, Hadžić je ispisivao svoje pesničko svedočanstvo izgnanika. I nije to bio tek nagoveštaj zlokobne slutnje jednog muslimana u Beogradu tokom godina raspada, već realno stanje teskobe i ekskomuniciranosti, uslovljeno pritiscima koje je on trpeo sa svojom porodicom. Nepoznati neko je marta 1993. provalio u njegov stan i poharao ga. Hadžić je uredno prijavio taj upad, kao i one kasnije, ali policija nije učinila ništa po tom pitanju. Za to vreme su tekli i kontinuirani pritisci na RTS-u gde je pokušavao da opstane posle Osme sednice i čistki koje su kontinuirano sprovođene pod novim rukovodstvom Milorada Vučelića. Naposletku, Hadžić je bio primoran da ode sa televizije, što je učinio 1994. godine. Nakon toga je, kao i njegov kolega Miša Stanisavljević, bio prepušten samom sebi i marginama društvenog i kulturnog života koji se oblikovao oko nacionalističkih rituala. U njima su se kreirale nove vrednosti, kao što je to bio slučaj sa Draganom Jovanovićem Danilovim, koga je ratni zločinac Dragoslav Bokan promovisao na stranicama svojih Novih ideja, da bi obojica, kao najviši eksponenti miloševićevsko-vučićevske kulture, danas dočekali pad tog poretka – jedan kao predsednik UO Narodnog pozorišta, dok je drugi otvorio najgori Sajam knjiga od 1957. do danas.

Niko nikada nije pozvao Ibrahima Hadžića da otvori Beogradski sajam knjiga, niti je bio gost uticajnih podkasta ili književnih festivala u Srbiji, naročito ne u Beogradu i Novom Sadu, odakle je bio prognan iz kulturnog života, tokom devedesetih i potom, od povratka radikala na vlast do danas. Zaista, kako bi to zvučalo da se na nekoj beogradskoj sceni čita Pjesma izganinka („Ti znaš da nas je stigla nemilost vladara/ I da se ponašanje prijatelja promijenilo/ A život se pogoršao/ Dani su postali drugačiji/ Nestalo je obilja…“) ili stihovi posvećeni putnicima iz voza nestalim u Štrpcima 1993. iz Zapisa na voznoj karti („Bježim. Osjećam da me neko prati/ Skrivam se između paprati/ Osluškujem i molim Svevišnjeg/ Da me sačuva od bližnjeg“). Ili možda pesma o Nepomeniku („Šta kažeš na đavola Vukovara/ Đavola Dubrovnika/ Đavola Sarajeva/ Đavola srušenog Mostarskog mosta/ Na đavola Štrbaca/ Đavola Bukovice/ Đavola Srebrenice/ Đavola Medačkog džepa/ Đavola Oluje/ Đavola Kosova/ Đavola popaljenih kuća…“).

Kada nije pisao poeziju, Hadžić se bavio prostorima izgnanstva – svetom gljiva i noćnih leptira. Otkrio je preko 800 vrsta pečuraka u Sandžaku i Srbiji, objavio je desetak knjiga o mikologiji. Sa strpljenjem istoričara umetnosti koji utvrđuje autorstvo nepoznatih slika renesansnih majstora, Hadžić je istraživao leptire, otkrivajući prisustvo nekih dalekih, neočekivanih vrsta na tlu Balkana, kao što je to bio slučaj sa noćnim ljiljkom (Agrius convolvuli). Isto tako je istraživao i jezik rodnog rožajskog kraja, bilo kroz poeziju (Maternji jezik, Ratkovićeve večeri poezije, 2016) ili leksikografska dela poput Riječnika rožajskog govora (2013). Hadžićev prostor izgnanstva ili slobodnog rada književne imaginacije bio je i svet snova; ostavio je neku vrstu oniričkog dnevnika kroz decenije, niz zapisa o pesnikovom radu nesvesnog iz kojeg je prodirala simbolika jednog izvrnutog sveta svakodnevice – susret sa prijateljem koji vozi autobus (san o Predragu Čudiću), telefonski razgovor sa dvostrukim sagovornikom Kišom/ Brodskim ili istraga koju sprovode Zubanović i Pantić u potrazi za nestalim rukopisom nekog grčkog pesnika.

Nije bilo lako podneti Beograd Miloševića, Mire Marković, Vučelića, Koštunice, Vučića i Šešelja. U njemu je oblikovan poseban vid nacionalističke kulturne matrice, koji je tokom vremena prerastao u opasan mimikrijski model spektakularizacije jedne strogo kontrolisane književne scene. U takvom svetu neki ljudi su na crnim listama proveli veći deo svog života. Hadžić je pevao i mislio nasuprot propevaloj gomili koja je imala i gde da objavljuje svoje radove, i gde da ih promoviše. Magazin Oko na RTS-u nikada nije bio zainteresovan za njegovu literaturu. Čak i poslednjeg dana kriminalne vladavine radikala/naprednjaka oni su i dalje razgorevali sećanja na Dobricu Ćosića i grupu iz Simine 9a. S druge strane, Hadžić je pripadao grupi književnika i intelektualaca koja se mnogo decenija kasnije okupljala u kafeu „Galerija“, dok su Siminovci sprovodili čeličnu kulturnu politiku progona svega što nije podesilo svoj instrument na nacionalnu notu. Hadžić je povremeno govorio da je u takvoj represivnoj beogradskoj atmosferi gotovo izgubio sluh: „Teško je biti diskriminisan… Znam tri muslimana, moja prijatelja, koji su za vreme devedesetih ogluveli na nervnoj bazi. Ja sam četvrti. Skoro sam totalno ogluveo. Nisam imao nikakve upale srednjeg uva, ni bilo šta drugo što bi se moglo dovesti u vezu sa ovom pojavom. Ali, preosetljivost i nemoć da bilo šta sprečim, kao i kod moja tri prijatelja intelektualca, iscurila je na uši. Ostali smo bez sluha. A nekada sam mogao da čujem miševe kao konjicu kada noću protrči preko sobe.“

Čak i u takvom stanju, Ibrahim Hadžić je pisao bolje od većine nacionalnih bardova, mladih lavova, popularnih slamera i književnih influensera. Pisao je u dubokoj tišini sveta, povremeno odlazeći u šume i zagledajući mekano telo gljiva čije su pore vodile u druge galaksije, kao kroz svemirsku crvotočinu. Njegovo delo ostalo je nepročitano, kako glasi naslov jedne njegove pesničke zbirke (Nepročitane i nove pesme, Prosveta, 2006). No ako je Studenski pokret redefinisao odnose sa Bošnjacima u Sandžaku, uspostavivši novu zajednicu zasnovanu na istini, solidarnosti i odgovornosti, moglo bi se očekivati formulisanje neke nove kulturne politike koja će velike pesnike poput Ibrahima Hadžića postaviti u centar interesovanja, baš kao i sve one nerežimske pesničke glasove iz Novog Pazara i okoline, koji su tokom studentskog protesta počeli da se probijaju do gluvih književnih salona u Beogradu.

Peščanik.net, 02.11.2026.