Kako se pravio neprijatelj

Dehumanizacija nesrpskog stanovništva u Prijedoru: motivi, mehanizmi i posledice

Ovaj izveštaj je predstavljen na konferenciji „Mediji i dehumanizacija: Studija slučaja ’Prijedor april – septembar 1992. godine’“ održanoj u Prijedoru 24.6.2026. u organizaciji Centra za mlade KVART. Konferencija, istraživanje i izveštaj deo su projekta koji podržava UK International Development u partnerstvu sa Britanskim savetom.

dehumanizacija, -ē ž [v. de-, human] 1. iščezavanje bitnih čovekovih osobina, gubljenje ljudskosti. 2. otuđenje čoveka u današnjem svetu, podvrgavanje ljudske prirode tehnologiji i zahtevima potrošačkog društva.

dehùmanizovati -ujēm svrš. i nesvrš. [v. de-, humanizovati] (iz)vršiti dehumanizaciju, oduzeti nekome bitne ljudske osobine.¹

Kontekst: U periodu od 20. do 28.7.1992. pripadnici 43. motorizovane brigade i Šeste sanske lake pešadijske brigade Vojske Republike Srpske, u sadejstvu s pripadnicima prijedorske policije i dobrovoljačkim grupama, izvršili su napade na sela Bišćani, Rizvanovići, Rakovčani, Čarakovo, Zecovi i Briševo. Tokom tih napada ubijeno je više stotina civila bošnjačke i hrvatske nacionalnosti, dok je veliki broj ljudi odveden u neki od prijedorskih logora. Među ubijenima je bilo oko 50 dece. Među najmlađim žrtvama bili su Anel Behlić, rođen 1990. i ubijen u Čarakovu 23.7.1992, i Ernest Bačić, rođen 1989. i ubijen u Zecovima 25.7.1992. U večernjim satima 25.7.1992. u zaseoku Gradina u Zecovima pripadnici srpskih snaga ubili su 29 žena i dece.

I. Uvod: Zašto je važno razumeti dehumanizaciju u Prijedoru

Dehumanizacija kao proces društvenog i političkog isključivanja neke grupe iz zajednice ravnopravnih ljudi predstavlja jedan od ključnih mehanizama koji prethode masovnom nasilju, omogućavaju ga i nastavljaju destruktivno da deluju i nakon njegovog formalnog završetka. Taj mehanizam je prethodio i široko rasprostranjenom nasilju nad nesrpskim stanovništvom na teritoriji koju su politički predstavnici Srba u Bosni i Hercegovini pre samog oružanog sukoba odredili kao teritoriju na koju Srbi polažu pravo.²

Dehumanizacija je služila kao opravdanje i objašnjenje za takvo nasilje. Sa teritorije Bosne i Hercegovine koju su zauzele srpske snage, bošnjačko i hrvatsko stanovništvo je prisilno raseljeno, a hiljade nesrpskih civila protivpravno je zatvoreno u više od 50 zatočeničkih objekata. U tim objektima bili su izloženi nečovečnom postupanju, seksualnom nasilju, teškom fizičkom i psihičkom zlostavljanju i ubistvima. Tokom i nakon zauzimanja vlasti u opštinama srpske snage su ubile veliki broj Bošnjaka i Hrvata.³

Prijedor u tom smislu zauzima posebno mesto u istoriji rata u Bosni i Hercegovini. Na prostoru jedne predratno multietničke i kulturno raznovrsne opštine, moguće je pratiti kako se politička kriza, nacionalistička mobilizacija i institucionalna transformacija vlasti putem dehumanizacije postepeno pretvaraju u sistem diskriminacije, progona, zatočenja i masovnog nasilja nad Bošnjacima i drugim nesrpskim stanovništvom. Prijedor predstavlja važan slučaj za analizu dehumanizacije ne samo kao pitanja jezika i propagande, već kao šireg društvenog i institucionalnog procesa isključivanja dela stanovnika iz zajednice, bilo njihovim pravnim ili fizičkim uklanjanjem iz društvenog poretka.

Ovaj rad polazi od teze da je dehumanizacija nesrpskog stanovništva u Prijedoru bila koordinisan politički, medijski i administrativni mehanizam koji je omogućio sistematsko nasilje i učinio ga društveno prihvatljivim i operativno mogućim. Kulminacija tog procesa bila je sistematska kampanja istrebljenja nesrpskog stanovništva sa područja opštine Prijedor, čiji su najbrutalniji elementi uključivali masakre civila, ubijeno je 256 žena i 102 dece, kao i logore, gde su zatočenici lišavani ne samo slobode i dostojanstva, već i pravnog i društvenog statusa.

Rad se zasniva na sudski utvrđenim činjenicama pred Međunarodnim krivičnim tribunalom za bivšu Jugoslaviju i dokazima koji su izvođeni u postupcima pred tim sudom, kao i relevantnoj teorijskoj literaturi o dehumanizaciji, totalitarizmu i propagandi. Cilj rada jeste da pokaže kako je u Prijedoru dehumanizacija funkcionisala kao postepen i višeslojan proces koji je prethodio masovnom nasilju, omogućio ga i nastavio da deluje nakon rata kroz poricanje, selektivno pamćenje ili opstrukciju memorijalizacije.

Na taj način, analiza Prijedora prevazilazi lokalni okvir i doprinosi širem razumevanju odnosa između propagande, institucija i masovnog nasilja u savremenim etnonacionalnim sukobima. Istovremeno, rad naglašava važnost rehumanizacije, odnosno vraćanja ljudskosti kroz uvažavanje različitih memorija koje oblikuju društveni prostor.

Prema popisu stanovništva iz 1991. godine u opštini Prijedor živelo je 112.543 stanovnika, od kojih su 49.351 bili Muslimani, 47.581 Srbi, a 6.316 Hrvati.⁴ Do druge polovine oktobra 1992. godine iz opštine se iselilo oko 38.000 stanovnika bošnjačke i hrvatske nacionalnosti.⁵ Prema popisu koji su srpske vlasti sprovele 1993. godine, u prijedorskoj opštini živelo je 53.637 stanovnika „pravoslavne vjeroispovijesti, muslimanske 6.124, a katoličke 3.169“.⁶ Prema popisu iz 2013. godine opština je imala 89.397 stanovnika, od čega Srba 55.895, Bošnjaka 29.034 i Hrvata 1.762.⁷

Na području opštine Prijedor ubijeno je 3 176 osoba, pretežno civila. Među žrtvama je bio i manji broj naoružanih osoba koje su pokušale pružiti otpor, ali su uhvaćeni, mučeni i pogubljeni.⁸

Za zločine počinjene u prijedorskoj opštini optužena je 161 osoba. Pravosnažno je osuđeno 65 osoba, od čega 28 pred sudovima u Bosni i Hercegovini.⁹

Pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju osuđen je gotovo čitav politički i vojni vrh Republike Srpske sa Radovanom Karadžićem, Ratkom Mladićem, Biljanom Plavšić i Momčilom Krajišnikom na čelu. Osuđeno je i više pripadnika policije, komandira obezbeđenja i vođa smene straže prijedorskih logora, kao i predstavnika lokalnih i regionalnih političkih struktura. Ukupno je pred Tribunalom osuđeno 19 osoba u 12 predmeta.¹⁰

Ratko Mladić, komandant Glavnog štaba Vojske Republike Srpske, jedini je visokorangirani oficir VRS osuđen za zločine u Prijedoru. Tužilaštvo MKSJ je 1999. godine podiglo optužnicu protiv Momira Talića, komandanta 1. krajiškog korpusa (1. KK) VRS, u čijoj zoni odgovornosti se nalazila opština Prijedor, „za genocid, saučesništvo u genocidu, progone, deportaciju, istrebljenje, hotimično lišavanje života, mučenje, bezobzirno uništavanje gradova, naselja i sela, ili pustošenje koje nije opravdano vojnom nuždom, uništavanje ili hotimično nanošenje štete verskim ustanovama, protivpravno i bezobzirno razaranje i oduzimanje imovine velikih razmera koje nije opravdano vojnom nuždom“; međutim, postupak je okončan 2003. godine usled njegove smrti.

Za zločine počinjene u Prijedoru do danas nije odgovarao nijedan komandant brigada iz sastava 1. krajiškog korpusa koje su učestvovale u operacijama u Prijedoru, među kojima je najznačajnija 43. motorizovana brigada Vojske Republike Srpske, iako su i komandant brigade pukovnik Vladimir Arsić i njegov zamenik major Radmilo Zeljaja, u presudi koju je Tribunal izrekao Milomiru Stakiću označeni kao saizvršioci zločina. U maju 2021. godine Fond za humanitarno pravo podneo je Javnom tužilaštvu za ratne zločine Republike Srbije krivičnu prijavu protiv Arsića i Zeljaje.¹¹

II. Teorijski okvir: dehumanizacija kao proces

Dehumanizacija se u ovom radu razume kao proces kroz koji pojedinci ili grupe bivaju simbolički, politički i institucionalno izopšteni i/ili izmešteni iz zajednice ravnopravnih ljudi. To znači da se više ne doživljavaju prvenstveno kao susedi, građani ili osobe sa jednakim pravima, već kao pretnja, smetnja, neprijatelj ili objekat nad kojim je dopušteno uspostaviti posebne režime kontrole.¹² Cilj takvog isključivanja je oduzimanje prava čitavoj grupi i/ili njeno uklanjanje sa prostora na koji pravo polaže druga grupa. Stoga, dehumanizacija nije samo pitanje uvredljivog govora niti puka posledica ratne propagande, već mehanizam koji olakšava nasilje tako što menja društveni status žrtve i priprema teren za njeno isključivanje¹³ i, u svom ekstremnom obliku, fizičko uklanjanje. Takvo shvatanje posebno je važno za analizu Prijedora, jer pokazuje da masovno nasilje nije nastalo odjednom, stihijski, „organski“, ili iz osvete za stvarna ili percipirana zlodela nad sopstvenim narodom, nego kao ishod prethodnog razaranja jednakosti, poverenja i društvenog priznanja ljudskosti drugog.¹⁴

Jedan od korisnih načina da se ovaj proces razume jeste razlikovanje između diskurzivne i praktične dehumanizacije.¹⁵ Diskurzivna dehumanizacija odvija se u jeziku, političkom govoru, stereotipima, istorijskim analogijama i narativima pretnje. Njena funkcija nije samo da uvredi ili ponizi, nego da drugu grupu predstavi kao kolektivno sumnjivu, opasnu ili manje vrednu. Praktična dehumanizacija nastupa onda kada takve predstave počnu da deluju kroz institucije i svakodnevne procedure, recimo kroz razvrstavanje stanovništva, ograničavanje kretanja određenoj grupi, administrativno isključivanje, obeležavanje, zatvaranje i oduzimanje zaštite.¹⁶ Drugim rečima, ono što se najpre oblikuje u jeziku, potom se prevodi u praksu – „Prvo se promijeni riječ, pa se promijeni percepcija, a tek na kraju se promijeni stvarnost.“¹⁷

Za ovaj rad razlika između diskurzivne i praktične dehumanizacije je važna zato što omogućava da se zajedno čitaju propaganda i političke odluke, a potom i represivne mere, ne kao odvojeni fenomeni, nego kao manifestacije iste dinamike.

U tom kontekstu naročito su korisni uvidi Natali Defenbo [Natalie Deffenbaugh] i Dejvida Livingstona Smita [David Livingstone Smith]. Defenbo pokazuje da dehumanizacija funkcioniše tako što proizvodi psihološku i moralnu distancu između počinilaca i žrtava. Ta distanca je važna jer nasilje nad drugima postaje lakše kada su oni prethodno zamišljeni kao bića koja ne pripadaju u potpunosti istoj zajednici.¹⁸

Smit dodatno naglašava da naročito destruktivan oblik dehumanizacije nastaje onda kada se drugi ne predstavljaju samo kao inferiorni u odnosu na nas, nego kao „čudovišta“, odnosno kao bića koja ugrožavaju sam poredak zajednice.¹⁹ Tada nasilje prestaje da izgleda kao prestup i počinje da se prikazuje kao odbrana.²⁰ Upravo je taj prelaz od političkog protivnika ka egzistencijalnoj pretnji od presudne važnosti za razumevanje etnonacionalnog nasilja, jer pokazuje kako se progon, zatvaranja i ubistva mogu predstaviti kao nužna i legitimna odbrana.

Za razumevanje krajnjih oblika dehumanizacije važni su i pojam „golog života“ Đorđa Agambena [Giorgio Agamben] i pojam „totalne institucije“ Ervinga Gofmana [Erving Goffman]. Agamben pokazuje da je u tradiciji zapadne političke misli moguće razlikovati puki, prirodni (biološki) život od politički priznatog i time kvalifikovanog života, pri čemu je naročito važno ono stanje u kojem je čovek izdvojen iz političkog poretka, ali ipak ostaje obuhvaćen moći koja nad njim odlučuje.²¹ Njegov pojam „golog života“ koristan je za razumevanje situacija u kojima određena grupa biva izdvojena iz političke zajednice i svedena na postojanje bez punih prava, zaštite i javnog statusa. Takva lica više nisu nosioci jednakih građanskih prava i društvenog položaja, već postaju objekti izloženi proizvoljnoj moći.²²

Gofman, s druge strane, pokazuje da zatvoreni institucionalni prostori ne služe samo fizičkoj kontroli, nego i razaranju identiteta. Pojedinac u zatvorenim sistemima gubi privatnost, društvenu ulogu i mogućnost da samostalno upravlja sopstvenim životom.²³ Ovi pojmovi su u radu korisni pre svega za razumevanje logora, ali ne kao samostalne teorijske digresije, već kao završne tačke procesa u kojem su ljudi koji su već prethodno politički i simbolički isključeni, sada i fizički izmešteni iz zajednice.

Polazeći od ovih uvida, dehumanizaciju u ovom radu ne posmatramo kao izolovan događaj, nego kao proces sa više međusobno povezanih faza. Najpre se proizvodi narativ o drugome kao pretnji, zatim se ta predstava širi i normalizuje u političkom i medijskom diskursu. Nadalje se on prevodi u institucionalne mere koje određenu grupu izdvajaju, obeležavaju i potčinjavaju, a u krajnjoj instanci kulminira u prostorima zatočenja i nasilja, gde se ljudskost žrtava praktično suspenduje.²⁴

Takav pristup omogućava da se prijedorski slučaj analizira ne samo kroz popis zločina počinjenih u ratu nego kroz mehanizme koji su ih učinili zamislivim, prihvatljivim i operativno mogućim. Ujedno, on otvara prostor da se i posleratno poricanje i opstrukcija memorijalizacije razumeju kao mirnodopski izrazi iste logike, jer se i u njima nastavlja borba povodom toga ko zaslužuje priznanje, empatiju i mesto u javnom sećanju.

Ovo su prva dva poglavlja iz šireg istraživanja. Sadržaj celog rada:

I Uvod: Zašto je važno razumeti dehumanizaciju u Prijedoru
II Teorijski okvir: dehumanizacija kao proces
III Prijedor pre nasilja: društveni kontekst i politički slom
IV Politički i medijski mehanizmi dehumanizacije
i Medijska propaganda u Prijedoru
V Institucionalna praksa dehumanizacije
i Etničko razvrstavanje i označavanje nesrba
ii Administrativno isključivanje: dozvole, preseljenje i oduzimanje imovine
iii Isključivanje iz institucija i društvena degradacija
• Kampanja protiv uglednih Prijedorčana
iv Logori kao krajnji oblik institucionalne dehumanizacije
VI Žene i deca
VII Posleratna dehumanizacija kao borba za sećanje i javni prostor
i Spomenik ubijenoj deci Prijedora i memorijalna nepravda
ii Komemoracija „Oluje“ u Prijedoru: zamenjeno sećanje i dehumanizujući memorijalizacija
VIII Dehumanizacija u tišini: nestali i uskraćivanje prava na istinu
IX Povratak ljudskosti

Preuzimite PDF celog rada.

Peščanik.net, 23.07.2026.

PRIJEDOR – BIJELE TRAKE, BIJELA KUĆA

1. Napomena o terminologiji: U pojedinim primarnim izvorima iz ratnog perioda i u sudskim presudama koristi se termin „bosanski Muslimani“, što odražava tadašnju službenu i političku terminologiju. U ovom radu koristi se savremeni termin Bošnjaci, osim kada se doslovno prenosi jezik izvora.
2. Prvostepena presuda MKSJ u predmetu Karadžić od 24. marta 2016. godine, par. 2670-2673.
3. Videti prvostepenu presudu MKSJ Radovanu Karadžiću od 24. marta 2016. godine.
4. Popis stanovništva 1991, dok. pred. br. S227-1B, Stakić.
5. Bezbednosna procena za opštinu Prijedor CSB Banja Luka od 23. oktobra 1992. godine, dok. pred. br. P03852, Karadžić, str. 2.
6. Kozarski vjesnik, „Ko smo i koliko nas je“, 2. jul 1993. godine.
7. Popis stanovništva 2013, videti: http://www.statistika.ba/?show=12&id=20486 (pristupljeno 1.5.2026).
8. „Ni krivi ni dužni – knjiga nestalih opština Prijedor“, Udruženje Prijedorčanki Izvor.
9. CZM Kvart.
10. Pred MKSJ osuđeni su: Milomir Stakić; Radoslav Brđanin; Momčilo Krajišnik; Predrag Banović; predmet Kvočka i dr.: Miroslav Kvočka, Dragoljub Prcać, Milojica Kos, Mlađo Radić i Zoran Žigić; Darko Mrđa; Biljana Plavšić; predmet Sikirica i dr.: Duško Sikirica, Damir Došen, Dragan Kolundžija; Duško Tadić; Mićo Stanišić i Stojan Župljanin; Radovan Karadžić (2019. osuđen na doživotnu kaznu zatvora pred Međunarodnim rezidualnim mehanizmom za krivične sudove), Ratko Mladić (2021. godine osuđen na doživotnu kaznu zatvora); Spisak presuda, dostupno na: https://www.icty.org/bcs/cases/spisak-presuda (pristupljeno 12.4.2026).
11. Detektor, „Dosje kao poziv Srbiji da procesuira odgovorne za zločine u Prijedoru“, 31. maj 2021. godine, https://detektor.ba/2021/05/31/dosje-kao-poziv-srbiji-da-procesuira-odgovorne-za-zlocine-u-prijedoru/ (pristupljeno 12.4.2026).
12. David Livingstone Smith, „Making monsters: the uncanny power of dehumanization“, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, 2021, str. xii-xv.
13. Natalie Deffenbaugh, „De-dehumanization: Practicing humanity”, International Review of the Red Cross 106, br. 925, 2024, str. 56-89.
14. Tačno.net, „Refik Hodžić: Trebalo je pobiti puno ljudi i proliti more nevine krvi da se korijeni bratstva i jedinstva do kraja sasijeku“, 13. septembar 2023. godine, dostupno na: https://tacno.net/refik-hodzic-trebalo-je-pobiti-puno-ljudi-i-proliti-more-nevine-krvi-da-se-korijeni-bratstva-i-jedinstva-do-kraja-sasijeku/ (pristupljeno 10.4.2026).
15. Natalie Deffenbaugh, „De-dehumanization: Practicing humanity“, International Review of the Red Cross 106, br. 925, 2024, str. 56-57, 65-66.
16. Ibid. Analitička razlika između diskurzivne i praktične dehumanizacije u ovom radu služi kao interpretativni okvir.
17. Refik Hodžić, „Klopka i spirala“, 9. februar 2026. godine, Nomad, dostupno na: https://nomad.ba/hodzic-klopka-i-spirala (pristupljeno 27.5.2026).
18. Ibid.
19. David Livingstone Smith, „Making monsters: the uncanny power of dehumanization“, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, 2021, str. xiv-xv, 253-254.
20. Ibid.
21. Giorgio Agamben, „Homo sacer: Suverena moć i goli život“, Multimedijalni institut/Arkzin, Zagreb, 2006, str. 7-9.
22. Ibid.
23. Erving Gofman, „Azili: Eseji o društvenom položaju pacijenata bolnica za mentalno obolele i drugih utočenika“, Mediterran Publishing, Novi Sad, 2011, str. 17-21.
24. David Livingstone Smith, „Making monsters: the uncanny power of dehumanization“, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, 2021, str. xii-xv; Natalie Deffenbaugh, „De-dehumanization: Practicing humanity“, International Review of the Red Cross 106, br. 925, 2024, str. 56-57, 65-66; Giorgio Agamben, „Homo sacer: Suverena moć i goli život“, Multimedijalni institut/Arkzin, Zagreb, 2006, str. 154-157; Erving Gofman, „Azili: Eseji o društvenom položaju pacijenata bolnica za mentalno obolele i drugih utočenika“, Mediterran Publishing, Novi Sad, 2011, str. 17-21.