U junu 1998. godine, prema odluci Ministarstva pravde i MUP-a Republike Srbije, iz Kazneno-popravnog doma Dubrava (KPZ Dubrava) zatvorenici su iseljeni, a zatvor su preuzeli pripadnici Jedinice za specijalne operacije (JSO). Ceo kompleks koristili su do kraja 1998. godine.
Neutvrđenog datuma, pre početka NATO bombardovanja, Dragoljub Janković, ministar pravde u Vladi Republike Srbije, i Zoran Stevanović, zamenik ministra pravde i načelnik Uprave za izvršenje zatvorskih sankcija, dostavili su upravnicima kazneno-popravnih ustanova i starešinama istražnih zatvora u Republici Srbiji pisano naređenje da se svi albanski zatvorenici premeste u KPZ Dubrava.
Pre prebacivanja albanskih zatvorenika, u martu 1999. godine u KPZ Dubravu organizovano je dovođenje oko 40 srpskih zatvorenika osuđenih za ubistva, drogu i druga teška krivična dela. Prema podacima iz krivične prijave koju su anonimni stražari 2008. godine podneli predsedniku i premijeru Vlade Republike Srbije, kao i Tužilaštvu za ratne zločine, protiv dvojice savetnika ministra pravde, upravnika KPZ Dubrave i načelnika službe obezbeđenja, za grupom odabranih srpskih zatvorenika stiglo je i oružje: 39 automatskih pušaka i 12 mitraljeza, ručne bombe i trombloni. Navodno su oružje dopremili savetnici ministra u pratnji pripadnika Jedinice za specijalne operacije (JSO).
Do sredine maja iz zatvora u centralnoj Srbiji u KPZ Dubrava prebačeno je između 300 i 400 albanskih zatvorenika, uglavnom političkih osuđenika, ali i osoba osuđenih za privredni kriminal, pljačke i ubistva. Velika grupa zatvorenika iz zatvora u Nišu, među kojima je bio i profesor Ukshin Hoti, prebačena je 29. aprila 1999. godine.
Poslednja grupa od 150 Albanaca, gotovo svi civili, sa rešenjem o policijskom pritvoru, prebačena je u KPZ Dubrava 17. maja 1999. godine. Oni su uhapšeni u periodu od 1. do 10. maja 1999. godine u naselju Çabrat i drugim delovima Đakovice/Gjakovë, kada je ukupno uhapšeno oko 300 Albanaca. Nakon ispitivanja i premlaćivanja, oko 150 je oslobođeno, dok je drugih 150 nekoliko dana držano u raznim objektima, a potom, pošto nije bilo mesta u zatvoru Okružnog suda u Peći, dva dana u podrumu biznismena Sali Nimanija u Peći/Pejë, da bi 17. maja bili prebačeni u KPZ Dubrava.
Posle dovođenja lišenih slobode iz Đakovice/Gjakovë, u KPZ Dubrava bilo je smešteno oko 1.030 albanskih zatvorenika – osuđenih, dovedenih iz istražnog pritvora i drugih lica lišenih slobode – kao i 40 srpskih zatvorenika organizovanih u grupe za izvođenje specijalnih zadataka i šest zatvorenika državljana Albanije.
NATO bombardovanje
Oko podne 19. maja 1999. godine čula se eksplozija iz pravca upravne zgrade. Ukupno su pale četiri bombe – jedna na upravnu zgradu, dve na blok C i još jedna na susedni blok. Stražari su pobegli i ostavili zatvorenike zaključane. Na drugom spratu, poznatom kao „hodnik“, poginula su najmanje tri zatvorenika, a više njih je ranjeno.
Tokom 21. maja 1999. godine, oko 11 časova, zatvor je ponovo bombardovan. Toga dana stražari i uprava zatvora razmestili su zatvorenike u dvorište zatvora. Prve bombe pale su na kantinu i zatvorsku kuhinju, zatim i na prijemnu zgradu u kojoj se nalazilo 167 zatvorenika iz Đakovice/Gjakovë. Tokom celog dana nastavljeno je bombardovanje zatvora, uključujući sportsku halu i druge objekte. Prema svedočenjima zatvorenika, tokom drugog napada NATO-a poginulo je 19 zatvorenika.
Zatvor pod kontrolom specijalne policije
Ministarstvo pravde Republike Srbije predalo je 22. maja 1999. godine kontrolu nad zatvorom specijalnim jedinicama policije. Usledila su masovna ubistva albanskih zatvorenika.
Na suđenju Slobodanu Miloševiću obelodanjen je dopis upravnika KPZ Dubrave Aleksandra Rakočevića Ministarstvu pravde Republike Srbije: „Dana 22. maja 1999. godine, oko 5:00, stigla je specijalna jedinica MUP-a koja je ušla u zatvoreni deo doma, a po njihovom naređenju radnici službe obezbeđenja su povučeni u širi prsten oko kružnog zida. Nije nam poznato šta su tamo radili, ali su se čule detonacije. Ta ista jedinica MUP-a ponovo je došla oko 17:00 i 23. maja oko 5:00 časova.“
Hronologija smrti
Albanski zatvorenik na izdržavanju kazne od 18 meseci zato što je naoružan stražario u svom selu doživeo je 9. aprila 1999. godine srčani udar dok je sa drugim zatvorenicima izbacivao ugalj iz stovarišta pored zatvorske kotlarnice.
Dvojici albanskih zatvorenika gubi se svaki trag nakon oslobađanja iz zatvora Dubrava 16. maja 1999. godine. Profesoru Ukshinu Hotiju kazna je isticala 17. maja 1999. godine.
Dvojica zatvorenika ubijena su nakon oslobađanja, po izlasku iz zatvora Dubrava 16. maja 1999. godine.
Bošnjak u policijskom pritvoru ubijen je 20. maja 1999. godine na sportskom terenu hicem ispaljenim iz stražarnice.
U napadima NATO avijacije 19. i 21. maja 1999. godine poginula su 24 albanska zatvorenika i zamenik upravnika zatvora Dubrava.
U noći između 21. i 22. maja 1999. godine stražari, čuvari i naoružani srpski zatvorenici ubili su devet albanskih zatvorenika koji su pokušali da pobegnu kroz otvore na zatvorskom zidu nastale u bombardovanju.
Jedan albanski zatvorenik izvršio je 22. maja 1999. samoubistvo vešanjem kada je čuo da će zatvorenici biti premešteni u zatvor u Nišu. U zatvor Dubrava bio je prebačen upravo iz Niša, gde je, prema kazivanju zatvorenika koji su ga poznavali, bio izložen teškom zlostavljanju.
U 6:30 časova ujutru 22. maja 1999. godine, jedan policajac sa megafonom, sa stražarnice se obratio zatvorenicima: „Mi ćemo vas premestiti u niški zatvor, zbog vaše lične sigurnosti.“ Oko 6 časova isti policajac i dvojica čuvara ponovo su se obratili zatvorenicima: „Imate još deset minuta da se postrojite, da budete spremni.“ Na sportskom terenu ispred stražarnica nalazilo se oko 800 zatvorenika, dok su se drugi skrivali po zgradama.
Nekoliko sekundi nakon postrojavanja počele su da padaju ručne bombe, a zatim je otvorena vatra iz bazuka, ručnih bacača i različitih vrsta lakog naoružanja – poluautomatskih pušaka, mitraljeza i pušaka. Pucnjava je dolazila iz pravca stražarskih tornjeva, sa spoljnog zida i sa mesta oštećenih u NATO bombardovanju. U otvorima na zidovima videle su se samo cevi automatskih pušaka.
Pripadnici specijalne policije, uz pomoć naoružanih srpskih zatvorenika i stražara, ubili su 22. maja 1999. godine 60 albanskih zatvorenika.
Sledećeg dana, 23. maja 1999. godine, pripadnici specijalne policije ubili su devet albanskih zatvorenika koji su se skrivali u šahtama, kanalizacionim cevima i zatvorskoj kotlarnici – bombama i vatrenim oružjem iz neposredne blizine.
Nakon prebacivanja zatvorenika iz zatvora Dubrava u zatvor u Lipljanu 24. maja 1999. godine, premlaćivanjem je ubijen jedan albanski zatvorenik. Za njegovo ubistvo osuđen je tadašnji zatvorski čuvar.
Jedan albanski zatvorenik, kome je jedna noga bila u gipsu, a druga sa ranama od gelera bombi iz NATO bombardovanja, usmrćen je premlaćivanjem 10. juna 1999. godine ispred zatvora u Požarevcu. Nije mogao da izađe iz autobusa kojim su albanski zatvorenici sa Kosova prebačeni u Srbiju, pa ga je jedan od čuvara izvukao i bacio na zemlju. Čuvari su ga tukli nogama, šipkama i drugim predmetima. Istog dana je preminuo. Sahranjen je na muslimanskom groblju u Požarevcu, potom ekshumiran, a u organizaciji MKCK njegovi posmrtni ostaci predati su porodici.
Jedan albanski zatvorenik, ranjen 21. maja 1999. godine tokom drugog NATO bombardovanja zatvora, umro je od zadobijenih povreda između 1. i 6. juna 1999. godine u bolnici u Prištini/Prishtinë.
Jedan albanski zatvorenik umro je 11. jula 1999. godine u zatvoru u Nišu. Porodica je obaveštena da je umro od bolesti.
Jedan albanski zatvorenik sa psihičkim problemima umro je u zatvoru u Sremskoj Mitrovici 4. avgusta 1999. godine. Bio je ranjen 22. maja 1999. godine kada su policajci i stražari ubili 60 albanskih zatvorenika. Odbijao je lečenje od srpskih lekara.
Jedan albanski zatvorenik, ranjen 22. maja 1999. godine kada su policajci i stražari ubili 60 albanskih zatvorenika, umro je 8. avgusta 1999. godine u bolnici Centralnog zatvora u Beogradu. MKCK je obavestio porodicu da je umro od srčanog udara.
Optuženi za terorizam
Među stradalima u KPZ Dubrava 91 osoba bila je osuđena, optužena ili u policijskom pritvoru zbog krivičnih dela terorizma i udruživanja radi neprijateljske delatnosti. Među njima, osim 63 pripadnika OVK je i 28 civila, uključujući devet civila iz grupe od 150 Albanaca prebačenih iz Đakovice/Gjakovë 17. maja 1999. godine.
Sudovi su u prvostepenim postupcima uglavnom potvrđivali navode optužnica. Optuženi za krivično delo udruživanja radi neprijateljske delatnosti teretili su se da su postali članovi „terorističke bande OVK“, pomagali OVK, kopali rovove i bunkere, gradili šumske puteve, davali straže i pratili kretanje pripadnika MUP-a Republike Srbije i Vojske Jugoslavije. Za krivično delo terorizma teretili su se da su učestvovali u stvaranju „terorističkih grupa kao dela terorističke organizacije OVK“ u cilju otcepljenja Kosova od Srbije i SRJ, nabavljali i prenosili oružje iz Albanije, organizovali zasede na pripadnike MUP-a RS i VJ i vršili akte nasilja kako bi stvorili osećanje nesigurnosti kod pripadnika srpske i crnogorske nacionalnosti i Albanaca lojalnih Republici Srbiji i SRJ. Kazne su se kretale od nekoliko meseci do 15 godina zatvora.
Profesor Ukshin Hoti bio je jedini optužen za ugrožavanje teritorijalnog integriteta SRJ.
U svim slučajevima okrivljenih za krivična dela udruživanja radi neprijateljske delatnosti i terorizma korišćen je test „parafinske rukavice“ za utvrđivanje prisustva nitrata i nitrita na rukama i odeći, kao dokaz da je okrivljeni pucao. Osuđujuće presude izricane su i kada je pozitivan test bio jedini dokaz, kao i u slučajevima kada je veštak tvrdio da čestice nitrata i nitrita ne potiču od baruta.
Groblje zatvorenika
Posle rata, na brdu u selu Rakoš/Rakosh, nekoliko kilometara od KPZ Dubrave, pronađeno je groblje sa 96 pojedinačnih grobova i jednim grobom sa dva tela. Ekshumacije je sproveo španski tim forenzičara. Svaki grob bio je vidljiv zbog uzdignutog zemljišta i obeležen drvenom tablom sa podacima o ukopu, rednim brojem i datumom koji je navodno odgovarao danu sahranjivanja.
Ante-mortem analiza i identifikacija tela trajale su do 26. avgusta, kada je završena identifikacija 42 tela. Identifikacija je vršena prepoznavanjem izložene odeće i pregledom fotografija posmrtnih ostataka. Nakon odlaska španskog tima organizovane su izložbe odeće skinute sa tela sahranjenih zatvorenika, obeležene brojevima, kako bi porodice nastavile identifikaciju posmrtnih ostataka.
Suđenje mrtvim albanskim zatvorenicima
Zahir Agushi i Agim Elshani poginuli su 21. maja 1999. godine tokom drugog NATO bombardovanja KPZ Dubrava.
Devet meseci posle njihove smrti, 1. februara 2000. godine, Veće Okružnog suda u Leskovcu, kojim je predsedavao sudija Goran Petronijević, donelo je presudu protiv Zahira Agushija i Agima Elshanija za krivično delo terorizma i pomaganja učiniocima posle izvršenog krivičnog dela.
Vrhovni sud Srbije potvrdio je 8. juna 2000. godine prvostepenu presudu.
Hysen Ademi ubijen je 22. maja 1999. godine kada su stražari, čuvari i policajci pucali u zatvorenike na sportskom terenu, kojima je prethodno naređeno da se postroje radi premeštanja.
Osam meseci posle njegove smrti, Veće Okružnog suda u Leskovcu, kojim je predsedavao sudija Goran Petronijević, osudilo je 10. januara 2000. godine Hysena Ademija na 15 godina zatvora za krivično delo terorizma.
Metë Osmanaj ubijen je 22. maja 1999. godine kada su stražari, čuvari i policajci pucali iz stražarnica i sa zidova u postrojene zatvorenike.
Veće Okružnog suda u Leskovcu, kojim je predsedavala sudija Brankica Dašić, osudilo je Metë Osmanaja na četiri godine zatvora za krivično delo udruživanja radi neprijateljske delatnosti u vezi sa terorizmom.
Krivična prijava protiv ministra pravde Republike Srbije
Fond za humanitarno pravo podneo je 28. maja 2010. godine krivičnu prijavu protiv Dragoljuba Jankovića, Zorana Stevanovića, Obrada Stevanovića, Bore Vlahovića i još 30 lica zbog ratnog zločina protiv civilnog stanovništva – ubistva albanskih zatvorenika u zatvoru Dubrava.
Posle 27 godina
Na Kosovu su osuđena dvojica zatvorskih čuvara – Zoran Kolić je 2013. godine, zbog ubistva jednog albanskog zatvorenika, i Dragiša Milenković, 2025. godine – zbog premlaćivanja i zlostavljanja albanskih zatvorenika prebačenih iz Dubrave u Lipljan. Istovremeno, Osnovni sud u Prištini oslobodio je 2025. godine Gavrila Milosavljevića optužbi za ratni zločin u vezi sa ubistvima i zlostavljanjem zatvorenika u Dubravi zbog nedostatka dokaza.
Poznato je da je Tužilaštvo za ratne zločine Republike Srbije posle prijave FHP-a pokrenulo istragu, saslušalo više od 150 lica, uključujući i tadašnjeg ministra pravde, prikupilo značajnu dokumentaciju i dokaze, ali je pod političkim pritiskom odustalo od procesuiranja odgovornih za ubistva albanskih zatvorenika.
Nataša Kandić, Fond za humanitarno pravo
Peščanik.net, 25.05.2026.
Srodni link: VIDEO – DUBRAVA
KOSOVO
