Brzina mraka

Predgovor, deo Uvoda i Sadržaj iz autorove knjige „Brzina mraka: Politička djelatnost Srpske pravoslavne crkve u Bosni i Hercegovini od 1989. do 1996“, Univerzitet u Sarajevu – Institut za historiju, 2024. Promocija knjige u Beogradu biće održana u Muzeju 90-ih 20. maja 2026.

Predgovor

Knjiga koja je pred vama predstavlja djelomično prerađen i nadopunjen tekst doktorske disertacije koju sam odbranio 3. marta 2023. godine na Filozofskom fakultetu Sveučilišta u Zagrebu pred Komisijom koju su činili: prof. dr. Dubravka Stojanović, prof. dr. Martin Previšić i prof. dr. Hrvoje Klasić, predsjednik Komisije. Disertacija je pisana na parketu kojega je u renoviranom stanu smještenom u sarajevskom Alipašinom Polju postavio najstariji živući parketar zavidovićke Krivaje, u jednom „nemirnom“ razdoblju. Početak pisanja teksta poklopio se s vremenom izbijanja globalne pandemije izazvane korona virusom, dok se oblikovanje istoga u knjigu odvija u vrijeme kada bosanskohercegovačke institucije vlasti ne mogu i ne žele pronaći način adekvatnog finansiranja rada Nacionalne i univerzitetske biblioteke Bosne i Hercegovine.

Ideja za bavljenjem naslovnom temom nastala je nakon obrane magistarskog rada kao, barem se tako činilo, jedan posve logičan nastavak istraživanja u vezi s djelovanjem organicističkih intelektualnih krugova u Bosni i Hercegovini tokom osamdesetih i devedesetih godina 20. stoljeća. Kroz razgovore koje sam u kancelariji vodio s kolegama brzo se iskristalizirala tema na kojoj ću manje ili više predano raditi čitavo desetljeće: Politička djelatnost vjerskih zajednica u Bosni i Hercegovini.

Budući da „nema istraživanja koje ujedno nije i istraživanje samoga sebe, i unekoliko samopropitivanje“, kako je to u Predgovoru jedne knjige napisao Alain Besancon,¹ tako je i tokom moga istraživanja i pisanja ove knjige bilo gotovo nemoguće baviti se ovim razdobljem, a izbjeći sve one svjetlace sjećanja koji su navirali kao vatrene iskrice. Ukoliko bi temu ovoga razdoblja sagledali kroz moju ličnu perspektivu, onda bi ona počinjala ljetnim raspustom i šetnjom đaka nižeg razreda osnovne škole i njegove nene kroz oranice, livade i voćnjake. Jedna od tih šetnji bila je ciljana posjeta mlinu za mljevenje brašna u susjednom selu. Unuk je potpuno razočaran, umoran i ljut, gotovo prevaren, vidno nezainteresiran – grdosija silosa nije bila ni nalik na opravljenu i okrečenu vodenicu kakvu je Pero Kvržica sa svojom družbom predao na korištenje zavađenoj seoskoj zadruzi. Nena je uspaničena i uplašena budući da na dijelu ceste koji je vodio prema mlinu mile kolone pretrpanih automobila iz kojih se maše zastavama i fotografijama. Iz iste perspektive, sada već srednjoškolca, razdoblje bi završavalo kasnim ljetom 1995. godine i prizorom u kojem vršnjak autora, petnaestogodišnji dječak urlicima nervnog sloma s ulica rovinjskog starog grada doziva oca. U Bosnu.

Između ove dvije epizode – prve koja je dio mog vlastitog sjećanja i druge koja je dnevnička bilješka jednog protjeranog pisca – nalazi se vremenski prostor ispunjen brzinom mraka. Termin posuđen iz Jergovićeve knjige „Sarajevski marlboro“ u kojoj, između ostalog, dvanaestogodišnji Dino iz Zenice, koji je na privremenom školovanju u Zagrebu, kaže: „Znam koja je brzina svjetlosti, ali nismo učili koja je brzina mraka!“.

Temeljitost, efikasnost i brzina kojom su društveni temelji resetirani na predmoderne vrijednosti, a koje su vjerske zajednice tokom osamdesetih i devedesetih godina u Jugoslaviji uspjele nametnuti društvu nisu mi ostavile mnogo prostora za dalje i dublje razmišljanje o naslovu knjige. Srpska pravoslavna crkva je tako jednu ideologiju, ideologiju bratstva-jedinstva, uspješno zamijenila drugom ideologijom, ideologijom svetosavlja. Jednako uspješne u nametanju vjerskih postulata svojoj novoj pastvi bile su i Katolička crkva, kao i Islamska vjerska zajednica u Bosni i Hercegovini.

Ovim putem zahvaljujem se svome profesoru, akademiku Husniji Kamberoviću, koji me stalno potiče na istraživanje, traženje i učenje. Moje intenzivnije interesiranje za historijskom naukom počinje prihvatanjem izazova koje je profesor Kamberović tokom mojih studentskih dana postavljao pred sve svoje studente. Zahvalan sam mu što mi je beskompromisno pružao svaku potrebnu pomoć tokom istraživanja svih ovih godina.

Svome mentoru, prof. Tvrtku Jakovini, dugujem mnogo. Iz njegovih crvenom olovkom unesenih komentara na prvim verzijama tekstova disertacije još uvijek učim. Čuvam ih ne samo kao uspomenu na moje nesabrane misli, šture, nejasne i nedovršene rečenice već kao svojevrsnu uputu za pisanje novih radova, nekih novih, nadam se, uvijek boljih tekstova. Neizmjerno sam mu zahvalan ne samo zbog primjera koji javno, gotovo svakodnevno, kao naučnik pruža svojim odnosom prema radu, prema samoj profesiji historičara i susretljivosti prema studentima već i što je, zauzevši se za moj rad, otklonio mogućnost trajnog gubitka statusa na Institutu i mog daljeg bavljenja naukom.

Kolegama, prijateljima i cimerima (prošlim, sadašnjim, budućim i stalnim) iz Instituta za historiju, moje matične kuće, zahvaljujem se na podršci, pomoći, glasnom zaraznom smijehu, usponima, ali i padovima, nakon kojih smo zajedno izlazili bogatiji. Aida je uložila ogroman trud kako bi ova knjiga bila štampana. Njenoj snazi, kojom me kao urednica knjige poticala na finaliziranje svih tih sitnih, malih, a toliko važnih korekcija u samom tekstu, bilo kakva vrsta moga otpora pokazala se uzaludnom. Na tome joj se posebno i iskreno zahvaljujem.

Fotografije s izvođenja predstave „Sveti Sava“, koje su za objavljivanje i korištenje u knjizi ustupili dragi ljudi iz zeničkog Bosanskog narodnog pozorišta, rezultat su upravo Aidine temeljitosti, upornosti i insistiranja. Knjiga je ovime, sasvim neočekivano, dobila vizuelni identitet i novu vrijednost za što sam zahvalan Upravi zeničkog pozorišta.

Sabini i Sonji zahvaljujem na izdvojenom vremenu, čitanju i savjetima kojima su pomogle da tekst disertacije bude konzistentniji. Nije na odmet napomenuti da je svaka greška u knjizi isključivo moja odgovornost.

Veći je broj institucija, fondacija i udruženja koje su mi bile od velike pomoći tokom istraživanja koje je rezultiralo završetkom doktorske disertacije i njenim objavljivanjem. Prije svega ovim se putem želim zahvaliti svima u Bošnjačkom institutu – Fondaciji Adila Zulfikarpašića, koji su od mojih studentskih dana nudili svaku moguću podršku u istraživanju. Hvala im za tišinu, mir i toplinu koju su nesebično darivali. Ovim se putem zahvaljujem i ekipi u Historijskom muzeju, naročito Saši od kojega sam po dolasku u Sarajevo na studij, plačući kroz smijeh i smijući se kroz suze slušao o svakodnevnom životu u Sarajevu tokom opsade Grada.

Zaposlenici Muzeja su mi tokom istraživanja ne mali broj puta pružali podršku nudeći na uvid građu koju čuvaju. Posebno sam zahvalan Udruženju Krokodil koje mi je omogućilo dvonedjeljni boravak i istraživanje u beogradskim arhivima i bibliotekama. Konzumirana literatura, brojna predavanja i nikad završeni razgovori vođeni tokom doktorskih radionica u Krokodilovoj organizaciji imali su veliki utjecaj ne samo na sadržaj ove knjige, već i na stvaranje mreže historičara iz Jugoistočne Evrope. Jednako veliku ulogu u stvaranju novih poznanstava među historičarima imale su doktorske radionice koje je organizirao Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji. Veliko hvala i timu u forumu ZFD Bosne i Hercegovine, posebno Suniti i Micheleu, ljudima koji su stalno i iskreno posvećeni izgradnji mira.

Možda i postoje riječi kojima bi se mogla iskazati zahvalnost koju dugujem svojoj supruzi i porodici. U očaju zbog uvijek nedovoljne sposobnosti kroćenja i brzine bilježenja misli, kao i (o)vlada(va)nja jezikom, pokušao sam zahvalu ispisivati očevim nalivperom na hartiji istovremeno plašeći se i balansirajući između izljeva patetike i puke formalnosti. Tako da ovdje mogu napisati da sam veliku i stalnu podršku imao od voljene supruge Majde. Zahvalan sam joj što me je bodrila i vjerovala u moj rad. Od prvog našeg dana bila je predvodnica gerile od koje sam sve ove godine imao razumijevanje za sve specifičnosti posla kojim se bavim. Razumijevanje je Majda prenijela i na naše dvoje djece, Zanu i Malika, krokodilčiće kojima smo se odužili tako što smo im stalno, predano i neumoljivo, gotovo misijski, otkrivali svemir knjige i pisane riječi.

Sarajevo, 27. oktobar 2024.

Uvod

Krajem osamdesetih godina 20. stoljeća u Jugoslaviji su se vjerske zajednice počele aktivnije i intenzivnije uplitati u društveno-politička zbivanja. Srpska pravoslavna crkva se na osnovu konstruirane slike žrtve četrdesetogodišnje „ekonomske i duhovne represije“ nastojala postaviti na mjesto predvodnika društvenih tokova među srpskim stanovništvom, biti institucija koja će ukinuti „boljševičko jednoumlje i diktaturu“ i postati snaga koja će izražavati i provesti „narodne težnje“.² Ohrabrena dešavanjima u Evropi i općom demokratizacijom, Srpska pravoslavna crkva postavljala se u ulogu političkog tumača i zakonodavca u društvenim procesima naročito u SR Srbiji, SR Crnoj Gori te SR Bosni i Hercegovini, često grubo zalazeći u pitanja osnovnih ljudskih prava, u životnu svakodnevicu stanovništva, a s ciljem „duhovnog obnovljenja i moralnog preporoda naših mladih pokoljenja“.³

U ovoj se knjizi analizira način političkog djelovanja Srpske pravoslavne crkve (SPC) na prostoru Bosne i Hercegovine od 1989. do 1996. godine te odnos predstavnika SPC prema Bosni i Hercegovini kao subjektu međunarodnog prava. Ispituje se utjecaj institucija i predstavnika SPC na ratna dešavanja i donošenje političkih odluka vezanih za mirovne pregovore o Bosni i Hercegovini. Knjiga ima za cilj ispitati utjecaj SPC na ratna dešavanja i ukupne bosanskohercegovačke društveno-političke prilike u razdoblju od 1989. do 1996. godine. Jedan od ciljeva je i ispitivanje uloge SPC u procesu homogenizacije i političke mobilizacije Srba u Bosni i Hercegovini. U knjizi se postavlja i pitanje uloge SPC u dehumanizaciji nesrpskog stanovništva.

Na osnovu teorijskih postavki o socijetalnoj konstrukciji zbilje u knjizi je utvrđeno na koji je način Srpska pravoslavna crkva djelovala i sudjelovala u konstrukciji „nove objektivne zbilje“ u Bosni i Hercegovini tokom kasnih osamdesetih i prve polovine devedesetih godina 20. stoljeća te na koji je način u ovom razdoblju vrh Srpske pravoslavne crkve vršio dehumanizaciju nesrpskog i nepravoslavnog bosanskohercegovačkog stanovništva.

Pod pojmom „politička djelatnost“ u radu se podrazumijeva način na koji je Srpska pravoslavna crkva, suprotno svom nominalnom vjerskom poslanju, nastupala kao institucija koja je bila predvodnica procesa u kojem je vjera (kao poseban, individualni odnos prema uzvišenome i svetom) zanemarivana, a religija je (kao opći, kolektivni, organizirani sistem), uz radikalni nacionalizam, pokrenula stanovništvo na djelovanje u službu partikularnih ciljeva nacionalnog političkog projekta.

U radu se istražuje politička djelatnost Srpske pravoslavne crkve, institucije čiji su organizacioni obrisi i struktura kakvu danas poznajemo određeni 1920. godine. Po stvaranju Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca 1918. godine i uspostavljanja srpske patrijaršije 1919. godine u Sremskim Karlovcima proglašeno je ujedinjenje pokrajinskih crkava,⁴ šest crkvenih organizacija koje su do novouspostavljenih državnih granica i jugoslavenskog ujedinjenja djelovale pod različitim državnim upravama i sistemima. Iako su njene različite sastavnice nezavisno postojale tokom više stoljeća, prema vlastitim percepcijama crkvena organizacija nije bila nova, već se smatrala nasljednicom srednjovjekovne crkve.⁵

U novim državnim okvirima SPC je bila samo jedna od priznatih vjeroispovjednih zajednica,⁶ izgubila je status državne crkve, a kako je njeno sveštenstvo bilo dio političkih partija, tako je i Crkva, nastojeći da stekne povoljniji politički položaj, postala sudionik političkih sukoba u državi koji su kulminirali Konkordatskom krizom 1937. godine. Drugi svjetski rat SPC je dočekala nakon niza pritajenih i otvorenih sukoba s državnim vlastima.⁷

Tokom Drugog svjetskog rata crkvena organizacija bila je razbijena, episkopi su bili ili u izbjeglištvu ili pobijeni, dok je veliki broj manastira i crkava opljačkano, oštećeno i uništeno. Na teritoriju Bosne i Hercegovine, koja je postala sastavni dio Nezavisne države Hrvatske (NDH), Srpska pravoslavna crkva je došla pod udar diskriminatornih zakona koji su rezultirali ubistvima i progonom sveštenstva te devastacijom crkvene imovine. Različite poratne okolnosti i ideološki okvir nove jugoslavenske države su u percepcijama crkvenog vrha bile prepreka ponovnom uspostavljanju normalnog vjerskog života.⁸

Ustavnim rješenjima iz 1946. godine Srpska pravoslavna crkva je, kao i ostale vjerske zajednice u Jugoslaviji, bila odvojena od države, što je unutar ove crkve bilo tumačeno kao snažan udarac.⁹Prema vlastitom Ustavu iz 1947. godine,¹⁰ crkvenu vlast su činili patrijarh, kao njen vrhovni poglavar, Sveti arhijerejski sabor i Sveti arhijerejski sinod. Sabor kao najviše jerarhijsko predstavništvo čine svi eparhijski arhijereji pod predsjedništvom patrijarha. Sabor predstavlja vrhovnu sudsku i zakonodavnu vlast u poslovima vjere, bogoslužja, crkvenog poretka i unutrašnjeg uređenja crkve.¹¹ Sinod je sastavljen od četiri eparhijska arhijereja, kao članova i patrijarha kao njihova predsjednika, i predstavlja najvišu izvršnu i sudsku vlast u vlastitom krugu djelovanja.¹² Srpska pravoslavna crkva, čije je administrativno sjedište u Beogradu, dijeli se na eparhije na čelu kojih stoji eparhijski arhijerej koji je po crkvenokanonskim propisima „glavni predstavnik i rukovodilac svega crkvenoduhovnog života i crkvenog poretka u eparhiji, i upravlja eparhijom uz pomoć svoga sveštenstva i naroda“.¹³

Na teritoriji Bosne i Hercegovine smještene su: Banjalučka eparhija sa sjedištem u Banjoj Luci, Dabrobosanska eparhija sa sjedištem u Sarajevu, Zahumsko-hercegovačka eparhija sa sjedištem u Mostaru i Zvorničko-tuzlanska eparhija sa sjedištem u Tuzli.¹⁴

Banjalučka eparhija osnovana je 1900. godine, a obuhvata sjeverozapadni dio Bosne i Hercegovine koji je do njenog osnivanja potpadao pod nadležništvo Dabrobosanske eparhije. Po grčkom običaju nazivana je mitropolijom. Uspostavljanjem Bihaćke eparhije, Banjalučka eparhija izgubila je dva sreza koji su joj 1931. godine vraćeni u nadležnost.¹⁵

Bihaćka eparhija osnovana je 1925. godine i u njen su sastav ulazili: Bosanskopetrovački srez, Sanski Most, Ključ, Bihać, Krupa i Cazin. Prema Ustavu Srpske pravoslavne crkve iz 1931. godine i prema naredbi Svetog arhijerejskog sabora, ova je eparhija bila ukinuta, a njeni su dijelovi pripojeni Banjalučkoj, Gornjokarlovačkoj i Dalmatinskoj eparhiji.¹⁶ Bihaćka eparhija je obnovljena na redovnom godišnjem zasjedanju Svetog arhijerejskog sabora održanom u Peći, tokom maja 1990. godine, kao Bihaćko-petrovačka eparhija sa sjedištem u Bosanskom Petrovcu. Pripali su joj dijelovi eparhije banjalučke i „dijelovi Bosne“ koji su do tada bili u sklopu Dalmatinske eparhije.¹⁷

Dabarsku eparhiju koja je imala sjedište u manastiru Banji kod Priboja osnovao je Rastko Nemanjić 1219. godine, a Makarije Sokolović je 1557. godine osnovao Dabrobosansku eparhiju sa sjedištem u Rmnju, a njen se arhijerej nazivao „dabrobosanski, kliski i lički“. Od 1713. godine sjedište eparhije je u Sarajevu.¹⁸

Zahumsko-hercegovačka eparhija je nasljednica Humske eparhije koja je osnovana 1219. godine, a kroz historiju je nekoliko puta mijenjala naziv i teritorijalni obim. Od 1931. godine obuhvatala je Mostarski, Bilećki, Gatački, Nevesinjski, Stolački, Trebinjski srez te Metković, Korčulu i Dubrovnik.¹⁹

Istočnu Bosnu, Podrinje, Posavinu i Tuzlu obuhvata Zvorničko-tuzlanska eparhija koja je prvi put u izvorima spomenuta u 16. stoljeću za vrijeme smederevskog episkopa Pavla.²⁰

Dio je Dalmatinske eparhije, koja je imala sjedište u Šibeniku, bio smješten na teritoriji Bosne i Hercegovine sve do ponovnog osnivanja Bihaćko-petrovačke eparhije 1990. godine. Tokom ratnih zbivanja, sjedište Dabrobosanske eparhije i mitropolije je 1992. godine izmješteno iz Sarajeva na obližnji Sokolac, dok je Zahumsko-hercegovačka eparhija sjedište od 1993. do 2011. godine imala u Trebinju. Sjedište Zvorničko-tuzlanske eparhije je iz Tuzle, također tokom 1992. godine, izmješteno u Bijeljinu, dok je isto tako, odlukom Svetog arhijerejskog sabora na sjednici od 20. maja 1993. godine sjedište bihaćko-petrovačkog episkopa premješteno iz Bosanskog Petrovca u Ključ.²¹

Dok je SPC krajem osamdesetih godina svoju društvenu i političku poziciju tražila u jugoslavenskom političkom okviru, navedene su se eparhije, koje su se nalazile na teritoriji Bosne i Hercegovine, raspadom Jugoslavije (1991) našle u novom političkom ambijentu: od aprila 1992. godine, u nezavisnoj i međunarodno priznatoj Republici Bosni i Hercegovini koju nisu priznavale kao subjekt međunarodnog prava, već su svoje djelovanje nastavile na teritoriji pod kontrolom takozvane Vojske Republike srpske.

Vremenski okvir istraživanja u ovoj je knjizi omeđen razdobljem od kraja osamdesetih do sredine devedesetih godina dvadesetog stoljeća, odnosno 1989. i 1996. godinom. Proces rušenja komunističkih režima u jugoistočnoj i srednjoj Evropi se simbolično veže za 1989. godinu, tokom koje je u Jugoslaviji došlo do ispoljavanja agresivnog srpskog nacionalizma koji je svoj vrhunac imao tokom proslavljanja 600. godišnjice Kosovske bitke na Gazimestanu (Kosovo), potom kod Knina (Hrvatska) te u mjestu Knežina kraj Sokoca na Romaniji i u Titovom Drvaru (Bosna i Hercegovina).

Međutim, za razumijevanje političkog djelovanja Srpske pravoslavne crkve u Bosni i Hercegovini krajem 80-ih i početkom 90-ih godina 20. stoljeća za polazišnu je tačku bilo nužno oslanjanje na procese iz šezdesetih godina 20. stoljeća kada dolazi do afirmacije muslimanske nacije, ali i do najoštrijih i najžučnijih rasprava koje su vodile političke i intelektualne elite društva, a bile su vezane za pitanja osporavanja muslimanskog nacionalnog identiteta te osporavanje političkog subjektiviteta Bosne i Hercegovine kao ravnopravne jugoslavenske republike.

U tome je smislu Vasa Čubrilović u svome referatu s naučnog skupa „Istorijske pretpostavke republike Bosne i Hercegovine“ održanog u Sarajevu tokom 1968. godine, između ostaloga, istaknuo kako je za Bosnu i Hercegovinu jedino moguće konceptualno rješenje bilo pronađeno u Drugom svjetskom ratu, odnosno ono što spaja, a ne razdvaja jugoslavenske narode te da se treba provesti „načelo pune ravnopravnosti celokupnog njenog stanovništva bez obzira na nacionalnu ili versku pripadnost“.²² Naglasio je da historičari imaju obavezu i zadatak da iznalaze „one progresivne snage koje su doprinele i doprinose napretku naših naroda i naših zemalja“, ali unutar jugoslavenskog okvira.

U sagledavanju ukupnih historijskih, političkih, teritorijalnih i društveno-socijalnih procesa južnoslavenskih zemalja, Čubrilović je Bosnu i Hercegovinu još uvijek gledao kao dvije regije, kao „ove naše dve zemlje“, zanemarujući njen republički okvir i cjelinu, naglašavajući da one „kao republika nemaju etničku osnovu, ujednačenu političku, kulturnu i istorijsku tradiciju kao Srbija i Hrvatska, nisu odraz težnji za nacionalnom i kulturnom samosvojnošću svoga naroda kao Slovenija i Makedonija. Jednom reči, Bosna i Hercegovina nemaju državni narod, koji bi svojim poreklom, istorijskom i državnom tradicijom, bio nosilac njihove državne misli“.²³Čubrilovićeva će optika ostati bitna karakteristika srpskih društveno-kulturnih i političkih elita i u narednom periodu.

Nekoliko monumentalnih tekstova²⁴ poput Plave knjige iz 1977. i Memoranduma o aktuelnim društvenim pitanjima u našoj zemlji iz 1986. godine predstavljali bi ključne tačke u daljnjem nizu, bez obzira što ne pripadaju usko postavljenom vremenskom okviru (1989-1996) i što nisu nastali u crkvenom, nego u političkom i akademskom okrilju.

Srpska pravoslavna crkva se naslanjala, dodatno upotpunjavala i nadograđivala konstrukt problema o položaju Srbije i ugroženosti Srba, kao nacionalnog kolektiva u Jugoslaviji te je kroz takav konstrukt, a u skladu s vlastitim političkim i društvenim ambicijama, kreirala novu stvarnost koju je svojim djelovanjem distribuirala među šire slojeve stanovništva.

Na samom početku rata u Bosni i Hercegovini u dva je navrata, krajem 1991. godine i početkom 1992. godine, Srpska pravoslavna crkva objavila tekst pod naslovom „Opomena Srbima rodoljubima“²⁵ čije je autorstvo upitno, ali su u crkvi autorstvo pripisivali vjerskom autoritetu, vladici žičkom Nikolaju Velimiroviću. Procesom njegove rehabilitacije od sredine osamdesetih godina Srpska pravoslavna crkva je učvršćivala mit o vjekovnom postojanju plana koji za cilj ima uništiti Srbe.

Važan problem koji se ovdje sagledava bilo je pitanje obnove, izgradnje i povrata crkvene imovine, a koji je Srpska pravoslavna crkva postavila na dnevni red, te će na narednim stranicama biti prikazano na koji je način crkva ispolitizirala ova pitanja te kako je na taj način vršila pritisak na političku elitu.

U knjizi je prikazano i na koji je način u artikulaciji nacionalnog poraza Srpska pravoslavna crkva koristila religijski ritual, a oslanjavši se na atmosferu konstruiranu u Srbiji tokom 80-ih godina,²⁶ kojom je „radikalno prekodirana prošlost“²⁷ i na koji je način situaciju „žrtvene krize“ nastojala riješiti obredom žrtvovanja, odnosno ritualiziranim nasiljem – ratom protiv nesrpskog, nepravoslavnog stanovništva kao „religioznom Prevencijom“ – u svrhu homogenizacije srpskog društva.²⁸

Budući da „ljudsku kogniciju i percepciju“ u izvjesnoj mjeri oblikuju ideologije, religijske doktrine, simboli i mitovi, u radu se neće u obzir uzimati isključivo politička sfera događaja. Prikazat će se kako je Srpska pravoslavna crkva sudjelovala u stvaranju ideološkog konteksta u kojem je nasilje zamislivo, moguće i izgledno, a simboli i mitovi imaju ulogu da doprinose nastajanju i prihvatanju kolektivnog nasilja i ubijanja.²⁹

Razmatranje navedenih pitanja vodit će do odgovora koji se odnosi na problematiku uloge Srpske pravoslavne crkve u mobiliziranju i homogeniziranju pravoslavnog stanovništva, ali i njenom direktnom utjecaju na donošenje važnih političkih odluka. Brani se teza da je političko djelovanje Srpske pravoslavne crkve krajem 80-ih godina imalo ključnu ulogu u procesu dehumanizacije nesrpskog stanovništva u Bosni i Hercegovini, kao jedne od faza koja je izravno vodila ka činjenju zločina protiv međunarodnog prava i zločinima genocida na prostoru Bosne i Hercegovine u prvoj polovici 90-ih godina 20. stoljeća.

Od samog početka ratnog stanja 1990. godine u Jugoslaviji,³⁰ Srpska pravoslavna crkva je bila institucija koja je podržavala ciljeve srpske nacionalističke političke elite i legitimizirala ratno stanje, te je suprotno svom vjerskom poslanju početkom 1990-ih godina postala društvena institucija koja je djelovala s ciljem raspirivanja ratnog sukoba.

Od 1995. godine Srpska pravoslavna crkva postaje predvodnik u negiranju genocida i počinjenih zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava na prostoru Bosne i Hercegovine. U zborniku radova koji je objavljen 1996. godine, pod naslovom Jagnje božije i zvijer iz bezdana. Filosofija rata,³¹ Srpska pravoslavna crkva nastojala je ponuditi ideološko-političko tumačenje dešavanja tokom devedesetih godina,³² te se u radu ovaj tekst također promatra kao monumentalni i uzima kao krajnji vremenski međaš.

U knjizi se koristi građa Arhiva Bosne i Hercegovine, Arhiva Republike Srpske (do 1992. godine Arhiv Bosanske krajine), Objedinjena sudska dokumentacija Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju, potom građa iz Narodne biblioteke Srbije, Univerzitetske biblioteke „Svetozar Marković“, Bošnjačkog instituta – fondacije Adila Zulfikarpašića, Nacionalne i univerzitetske biblioteke Bosne i Hercegovine, Biblioteke Sarajeva te građa Historijskog muzeja Bosne i Hercegovine.

Da bi se dobila kompletna slika političkog djelovanja Srpske pravoslavne crkve u razdoblju koje se ovdje promatra, bilo je nužno posegnuti za dokumentacijom koju pružaju arhivski fondovi Srpske pravoslavne crkve. Arhiv Srpske pravoslavne crkve posjeduje sinodsku građu do 1941. godine i jedan dio građe Patrijaršijskog upravnog odbora do kraja sedamdesetih godina 20. stoljeća, koja je u procesu sređivanja. Pristup građi ovog Arhiva koji bi bio relevantan za temu istraživanja mi nije bio omogućen. Nemogućnost uvida u građu koja bi osvijetlila pitanje odnosa Srpske pravoslavne crkve s političkom elitom u Bosni i Hercegovini krajem osamdesetih i tokom prve polovine devedesetih godina, a naročito s političkim vrhom Republike srpskog naroda Bosne i Hercegovine je direktor Arhiva SPC obrazlagao „nesređenošću“ građe iz tog razdoblja.³³

Sadržaj

Predgovor
Uvod

I. Političke pretpostavke i teorijski okvir
1. Ustavno-pravni položaj Bosne i Hercegovine (1974-1995)
2. Ustavno-pravni položaj vjerskih zajednica u Bosni i Hercegovini (1974-2004)
3. Afirmacija predmodernog svjetonazora
3.1. Svetosavlje
3.2. Kosovski mit
4. Konstrukcija neprijatelja
5. Symphonia

II. Revitalizacija religioznosti i proces desekularizacije u Jugoistočnoj Evropi

III. Djelovanje Srpske pravoslavne crkve tokom osamdesetih godina 20. stoljeća: kroz krizu sistema i disoluciju države do legitimiteta političkog djelovanja
1. „Brat je mio, ma koje vjere bio“ – politička djelatnost SPC do sredine 1980-ih godina
2. Saradnja Srpske pravoslavne crkve, Udruženja književnika Srbije i Srpske akademije nauka i umetnosti
2.1. Srpska pravoslavna crkva i Memorandum SANU-a
2.2. Tribina „Vjera i kultura“
3. Sukob Srpske pravoslavne crkve sa svjetovnim
4. Prenošenje moštiju kneza Lazara kroz Bosnu i Hercegovinu i „događanje naroda“
5. Srpska pravoslavna crkva i obilježavanje Kosovske bitke 1989. godine
6. Proslava Kosovske bitke 1989. godine na Romaniji i u Titovom Drvaru
7. Karakter masovnih vjerskih okupljanja u Bosni i Hercegovini tokom 1989. godine
8. Politički pluralizam i zahtjevi vjerskih zajednica

IV. Srpska pravoslavna crkva u Bosni i Hercegovini 1989-1992.
1. Izgradnja vjerskih objekata i konstruiranje „slučaja izgradnje“ u javnosti
2. Pitanje povrata nacionalizirane imovine SPC u Sarajevu
3. Izgradnja crkve u Sarajevu
4. Obilježavanje Velike seobe Srba 1990. godine
5. Reorganizacija SPC
6. „Sveti Sava“ – pozorišna predstava Bosanskog narodnog pozorišta Zenica
7. Tuzlansko Saopštenje episkopa SPC
8. Stradanje
9. Dehumanizacija
10. Nacrt srpskog nacionalnog programa
11. Žrtva
12. Bratoubistvo – prolijevanje „krvi Aveljove“ i povratak 1941. godine
13. Vidovdan 1991. godine – Deklaracija o ujedinjenju „srpskih Krajina“
14. Petrovdan 1991 – godišnjica osnivanja Srpske demokratske stranke Bosne i Hercegovine
15. Historijski sporazum i Beogradska inicijativa
16. Konferencija u Hagu i SPC
17. „Opomena Srbima rodoljubima“

V. Symphonia – SPC u tzv. Republici srpskog naroda Bosne i Hercegovine 1992. godine
1. Stefandan 1992 – osnivanje tzv. Republike srpskog naroda Bosne i Hercegovine
2. Poruka Svetog arhijerejskog sabora SPC srpskom narodu i međunarodnoj javnosti
3. Svetosavska poslanica 1992. godine
4. Bosna – ni na nebu ni na zemlji
5. „Ovo je već rat!!!“
6. „To je ljudi – genocid“
7. Dulce Bellum Inexpertis
8. Dnevničke bilješke paroha Sarajevskog Dragomira Ubiparipovića
9. …izabrani narod Božji
10. Zločin u Bradini kod Konjica
11. Vidovdanski sabor 1992. godine
12. „Za srpstvo se borimo“ – Zapadni Srbi kao ideal

VI. Srpska pravoslavna crkva „u borbi za oslobođenje srpskog naroda“ u Bosni i Hercegovini (1993-1994)
1. „Mir Božiji – Hristos se rodi“ – 1993.
2. Vance-Owenov mirovni plan za Bosnu i Hercegovinu
3. Vlada narodne sloge
4. Galaksija Romanija – „treće Kosovo“
5. „…okruženi etničkim morem srpskim“
6. „…jer smo svi mi deca Božija“
7. Plan Kontaktne skupine – „…pravda i Bog su na našoj strani, pobedićemo.“

VII. Filozofija rata
1. Osnivanje duhovne akademije Vasilija Ostroškog u Foči
2. Petrovdan 1995. godine – „Bog pravednom daje oštar mač“
3. Patrijarh srpski Pavle i mir u Daytonu – „…tanka senka s vladičanskim štapom“
4. Jagnje Božije i zvijer iz bezdana

Zaključak
Biografske bilješke
Literatura
Bilješka o autoru
Registar

Peščanik.net, 18.05.2026.

1. Žan Delimo, Strah na Zapadu, Sremski Karlovci, Novi Sad: Izdavačka knjižarnica Zorana Stojanovića, 2003, 49.
2. Dragan Terzić, „Novi Ustav – stari recepti“, Pravoslavlje, XXIV, 561-562, 1-15. august 1990, 1.
3. „Poruka Svetog arhijerejskog Sabora SPC srpskom narodu uoči višestranačkih izbora u Srbiji i Crnoj Gori“, Pravoslavlje, XXIV, 570, 15. decembar 1990, 3.
4. Rajko L. Veselinović, „Ujedinjenje pokrajinskih crkava i vaspostavljanje srpske patrijaršije“, u: Srpska pravoslavna crkva 1920-1970, Spomenica o 50-godišnjici vaspostavljanja srpske patrijaršije, Beograd: Sveti arhijerejski sinod SPC, 1971, 13-35.
5. Radmila Radić, Država i verske zajednice 1945-1970, sv. I, Beograd: Institut za noviju istoriju Srbije, 2002, 42.
6. Isto, sv. I, 21; Mustafa Imamović, Vjerske zajednice u Bosni i Hercegovini, 1918-1941, (s posebnim osvrtom na razdoblje šestojanuarske diktature), rukopis, Sarajevo, 1990, 79.
7. Radmila Radić, Država i verske zajednice 1945-1970, sv. I, 42.
8. R. Radić, Verom protiv vere, država i verske zajednice u Srbiji 1945-1953, Beograd: Institut za noviju istoriju Srbije, 1995, 125; R. Radić, Država i verske zajednice 1945-1970, sv. I, 153-163, 166.
9. Prir. Episkop Atanasije, „Izveštaj Sv. Arhijerejskog Sinoda (1941-1946), Srpska Crkva u Drugom svetskom ratu“, u: Serbia i komentari 1990/91, Beograd: Zadužbina Miloša Crnjanskog, 1991, 87-164. Dostupno ovde (posljednji pristup 20.5.2020).
10. Glasnik, I, 7-8, 1. 8. 1947.
11. Zvanična internet stranica Srpske pravoslavne crkve dostupna ovde (pristup 22.10.2021).
12. Isto.
13. Glasnik, I, 7-8, 1. 8. 1947, čl. 13.
14. Episkop Sava, „Eparhije i episkopi 1920-1970“, u: Srpska pravoslavna crkva 1920-1970, Spomenica o 50-godišnjici vaspostavljanja srpske patrijaršije, Beograd: Sveti arhijerejski sinod SPC, 1971, 487-539.
15. Episkop Sava, „Eparhije i episkopi 1920-1970“, 498.
16. Isto, 488, 502.
17. Vlajko Grabež, „Ustrojena nova eparhija“, Pravoslavlje, XXIV, 561-562, 1-15. 8. 1990, 4.
18. Episkop Sava, „Eparhije i episkopi 1920-1970“, 509.
19. Isto, 518.
20. Isto, 520.
21. Glasnik, br. 7, 1993, 126.
22. Prilozi, Istorijske pretpostavke Republike Bosne i Hercegovine, IV, Sarajevo: Institut za istoriju radničkog pokreta, 1968, 11.
23. Vasa Čubrilović, „Istorijski osnovi Republike Bosne i Hercegovine“, u: Prilozi, Istorijske pretpostavke Republike Bosne i Hercegovine, 4, Sarajevo: Institut za istoriju radničkog pokreta, 1968, 11.
24. Monumentalnim tekstovima je Niels Akerstrom Andersen nazvao one tekstove koji se u analizi diskursa izdvajaju kao ključne tačke ili mjesta zapleta diskursa. Iver B. Nojman, Značenje, materijalnost, moć: Uvod u analizu diskursa, Beograd: Centar za civilno vojne odnose, Alexandria press, 2009, 63.
25. Glasnik, LXXII, 1991, 232.
26. Riječ je o valu revizionizma koji je pokrenut neposredno nakon smrti Josipa Broza Tita, u kojem su se prema političkim potrebama kroz historiografiju i književnost aktualizirale i teme Drugog svjetskog rata i ratnog stradanja. Andrew Baruch Wachtel, Making a Nation, Breaking a Nation, Literature and Cultural Politics in Yugoslavia, Stanford: Stanford University Press, 1998; Jasna Dragović Soso, Spasioci nacije, intelektualna opozicija Srbije i oživljavanje nacionalzma, Beograd: Fabrika knjiga, 2004; Admir Mulaosmanović, „Stereotip, mit, zločin (Srpska propaganda u Jugoslaviji u drugoj polovini osamdesetih godina XX stoljeća)“, u: Istraživanja, Časopis FHN, 3, Mostar: Fakultet humanističkih nauka u Mostaru, 2008, 89-99; prir. Kosta Nikolić, Srđan Cvetković, Đoko Tripković, Bela knjiga – 1984, Obračun sa „kulturnom kontrarevolucijom“ u SFRJ, Beograd: Službeni glasnik, Institut za noviju istoriju Srbije, 2010; Dženita Sarač-Rujanac, „Međa između nas i njih 1941. godine. Imaginarna granica u filmu Nož (1999)“, u: Bosna i Hercegovina 1941, novi pogledi, Sarajevo: Institut za istoriju, 2012, 197-215; Denis Veladžić, „Diseminacija slike tamnovilajetske BiH u beogradskoj izdavačkoj i informativnoj djelatnosti s početka 1980-ih godina“, u: Historijska traganja,18, Sarajevo: Institut za historiju, 2019, 115-172.
27. Holm Zundhausen, Istorija Srbije od 19. do 21. veka, Beograd: Clio, 2008, 416.
28. Rene Žirar, Nasilje i sveto, Novi Sad: Književna zajednica Novog Sada, 1990, 9-47.
29. Ger Dejzings, Religija i identitet na Kosovu, Beograd: Biblioteka XX vek, 2005, 238.
30. Nevenka Tromp je postavila ispravnu tezu prema kojoj se pomoću dostupnih dosijea pripadnika JNA, odnosno triju vojnih formacija nastalih njenim raspadom (Vojske Jugoslavije, Vojske RSK, Vojske Republike Srpske) može pouzdano odrediti razdoblje u kojem su pojedini pripadnici djelovali u ratnim operacijama, te se na osnovu toga može odrediti i datum početka vojnih operacija. Ona nalazi da se iz dosijea jasno vidi kako su pojedini pripadnici JNA bili u ratnom rasporedu od početka balvan revolucije, 17-18. augusta 1990. godine. Prema tome ovaj datum možemo pouzdano uzeti kao datum s kojim počinje rat na jugoslavenskim prostorima. Nevenka Tromp, Smrt u Haagu, Nezavršeno suđenje Slobodanu Miloševiću, Sarajevo: University Press, 2019, 146-149. Vojni dosijei pojedinih pripadnika JNA dostupni su na zvaničnoj internet stranici Instituta za historiju – Univerziteta u Sarajevu i na zvaničnoj internet stranici Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju (MKSJ).
31. Radoš M. Mladenović, Jovan Ćulibrk (ur.), Jagnje božije i zvijer iz bezdana, filosofija rata, Cetinje: Svetigora, 1996.
32. Mirko Đorđević, „Ratni krst srpske Crkve“, Republika, glasilo građanskog samooslobađanja, XIII, 273, Beograd, 16-30. novembar 2001. Dostupno ovde (posljednji pristup 17.8.2016).
33. Prepiska autora s Radovanom Pilipovićem, direktorom Arhiva SPC, 9. juna 2019. godine.