Prošlo je desetak dana od potpisivanja Povelje o jedinstvu Islamske zajednice. Dokument su 14. avgusta u Novom Pazaru potpisali predstavnici Mešihata Islamske zajednice u Srbiji (IZuS), koji deluje u sastavu Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini (IZ BiH), i predstavnici dela Rijaseta Islamske zajednice Srbije (IZS) predvođenog Senadom Halitovićem. Posle gotovo dve decenije sukoba, podeljenih džamija, međusobnog osporavanja legitimiteta i instrumentalizacije vere u političkim obračunima, svaki stvarni korak ka smirivanju odnosa zaslužuje pažnju.
Međutim, značaj jednog događaja ne oslobađa nas obaveze da precizno odredimo šta se zapravo dogodilo. Naprotiv, upravo događaji koji se predstavljaju kao „istorijski“ zahtevaju najviše pozornosti. Povelja iz Novog Pazara ne označava ujedinjenje svih islamskih institucija i svih muslimana u Srbiji. Ona prvenstveno predstavlja pomirenje dve strukture koje su se sukobile unutar Sandžaka 2007. godine. Beogradsko jezgro IZS-a, povezano sa porodicom Jusufspahić, nije pristupilo sporazumu. Izvan sporazuma ostaje i šire pitanje institucionalnog predstavljanja etnički, jezički i kulturno veoma heterogenog muslimanskog stanovništva Srbije.
Zato je tvrdnja da je ovim događajem okončana podela Islamske zajednice nastala 2007. godine istovremeno istorijski netačna i politički utilitarna. Ona proizvodi pojednostavljenu priču o nekadašnjem jedinstvu, iznenadnom raskolu i konačnom pomirenju, dok prećutkuje da koreni institucionalne podeljenosti sežu u vreme raspada Jugoslavije.
Podela nije počela 2007. godine
U socijalističkoj Jugoslaviji postojala je jedinstvena Islamska zajednica, sa Vrhovnim saborom, Vrhovnim islamskim starešinstvom i reisul-ulemom u Sarajevu. Njena unutrašnja struktura pratila je federativno uređenje države. Za teritoriju Socijalističke Republike Srbije sedište republičkog starešinstva nalazilo se u Prištini, a ne u Beogradu ili Novom Pazaru.
Raspadom Jugoslavije nestao je i političko-teritorijalni okvir unutar kojeg je takva zajednica mogla postojati. Na zasedanju Rijaseta u Skoplju 5. februara 1993. godine formalizovana je transformacija jedinstvene jugoslovenske Islamske zajednice u više samostalnih organizacija. Nekadašnji Mešihat Islamske zajednice Srbije sa sedištem u Prištini preimenovan je u Islamsku zajednicu Kosova. Time je otvoreno pitanje ko će institucionalno predstavljati muslimane u Srbiji izvan Kosova. Na to pitanje ponuđena su najmanje dva različita odgovora.
Godine 1993. u Novom Pazaru osnovana je Islamska zajednica Sandžaka. Ona je svoj identitet gradila na kontinuitetu sa Sarajevom i na shvatanju IZ BiH kao matične verske zajednice svih Bošnjaka nezavisno od toga gde oni žive. Ta veza formalizovana je Ustavom IZ BiH iz 1997. godine, kojim je Islamska zajednica Sandžaka određena kao sastavni deo IZ BiH.
Druga institucionalna putanja oblikovana je 1994. godine, kada je u Nišu osnovan Mešihat Islamske zajednice Srbije, sa sedištem u Beogradu i nadležnošću nad teritorijom Srbije bez Kosova i Sandžaka. Njegovo postojanje zasnivalo se na drugačijoj koncepciji: na državnoj teritoriji Srbije i činjenici da muslimani u Beogradu, Vojvodini i centralnoj Srbiji ne pripadaju jednoj etnonacionalnoj zajednici.
Odvojene strukture sa centrima u Novom Pazaru i Beogradu postojale su, dakle, trinaest godina pre sukoba iz 2007. godine kada su obe pokušale da svoju nadležnost prošire na celu teritoriju Srbije, što je rezultiralo eskalacijom sukoba.
Kada su tokom 2006. godine započeti razgovori o objedinjavanju, spor se pojavio oko pitanja koja ni danas nisu rešena: gde treba da bude sedište zajednice, da li njen vrhovni poglavar treba da bude samostalni reisul-ulema Srbije ili muftija čiji izbor potvrđuje reisul-ulema u Sarajevu, i može li se institucionalno jedinstvo muslimana Srbije zasnivati na bošnjačkom nacionalnom i verskom kontinuitetu.
Novopazarski predlog predviđao je zajednicu sastavljenu od sandžačkog, beogradskog, novosadskog i preševskog muftijstva, uz duhovni primat Sarajeva. Murasele za muftije u Sandžaku, Beogradu i Novom Sadu izdavao bi reisul-ulema u Sarajevu, dok bi muraselu za preševskog muftiju izdavao poglavar Islamske zajednice Kosova.
Beogradski predlog polazio je od ideje samostalne IZS, sastavljene od više mešihata, sa vrhovnom upravom unutar granica Republike Srbije. Njegovi zagovornici pozivali su se na etničku heterogenost muslimana Srbije i na potrebu da njihova verska organizacija ne bude podređena instituciji druge države i jednom nacionalnom centru.
Pošto dogovor nije postignut, beogradska struktura je u februaru 2007. godine formirala IZS. Novopazarska struktura je u martu iste godine, na temeljima Islamske zajednice Sandžaka, konstituisala IZuS. U oktobru iste godine sukob je prodro i u sam Sandžak, kada je deo tamošnjih imama prihvatio autoritet IZS sa sedištem u Beogradu i osporio rukovodstvo Muamera Zukorlića.
Upravo taj poslednji, unutarsandžački raskol sada je potencijalno prevaziđen Poveljom, dok starija podela između beogradskog i novopazarskog institucionalnog modela ostaje.
Objedinjavanje ili pristupanje pobedniku?
Da je to tako govori i sam tekst potpisane Povelje koji ne govori o spajanju dve ravnopravne organizacije i stvaranju nove institucionalne strukture. Dokument predviđa da može postojati samo jedna Islamska zajednica sa sedištem u Novom Pazaru, da je predvodi predsednik Mešihata IZuS i muftija sandžački i da validnost njegovog izbora potvrđuje reisul-ulema u Sarajevu dodeljivanjem murasele.
Istovremeno, svi imami, džemati i ustanove koji su delovali izvan sistema IZuS pozivaju se da joj pristupe, dok vakufska imovina treba da bude uknjižena na IZuS. Posebno je indikativna odredba prema kojoj se na prvim izborima za predsednika IZuS mogu kandidovati samo alimi koji tokom prethodnih devetnaest godina nisu prekidali kontinuitet delovanja unutar tog sistema.
Takav aranžman može biti društveno-politički opravdan kao način okončanja sukoba, ali se teško može predstaviti kao ravnopravno objedinjavanje. Povelja bezuslovno preuzima praktično sve zahteve koje je IZuS postavila u Proglasu o principima vraćanja jedinstva, objavljenom pre njenog potpisivanja. Proces zato ima karakter integracije jedne strukture u već postojeći institucionalni poredak druge. Krugu okupljenom oko Halitovića i Demirovića, koji su predvodili deo IZS uključen u proces objedinjavanja, garantovani su isključivo dostojanstvo i odgovarajuća mesta, ali mu nije omogućeno bilo kakvo ravnopravno učešće u određivanju budućeg institucionalnog poretka. To je posebno problematično imajući u vidu da su njegovi pripadnici upravo navodili nepotizam, klijentelizam i autoritarno upravljanje kao ključne probleme u delovanju IZuS.
Naravno, to ne znači da je sporazum potpuno bez značaja, već da njegovu prirodu i domete treba nazvati pravim imenom. Povelja predstavlja do sada najznačajniji korak ka prevazilaženju unutarsandžačkog raskola iz 2007. godine, ali ujedno ona ne predstavlja ujedinjenje svih muslimana Srbije niti razrešava stariji spor između beogradskog i novopazarskog modela, nastao nakon raspada jedinstvene jugoslovenske Islamske zajednice 1993. i 1994. godine.
Beogradskoj strukturi nije ponuđeno učešće u stvaranju nove zajednice, nego pristupanje već završenom poretku sa sedištem u Novom Pazaru i vrhovnim verskim autoritetom u Sarajevu. Ukoliko porodica Jusufspahić i mesdžidi pod njihovom kontrolom prihvate Povelju, to neće biti spajanje dve ravnopravne institucije, već njihovo uključivanje u novopazarsko-sarajevski model i faktičko ukidanje IZS sa sedištem u Beogradu.
Jedinstvo u službi režima u vreme studentske izborne mobilizacije
Još ozbiljniji problem od jednostranog institucionalnog modela sadržanog u Povelji jeste politički kontekst u kojem se ovo „jedinstvo“ uspostavlja. Jer, tekst Povelje poziva državne organe i najviše nosioce zakonodavne i izvršne vlasti Srbije da doprinesu „prevazilaženju i ukidanju paralelnog delovanja“ što automatski znači da ovaj zahtev nije politički neutralan. Jer, njime se od države traži da pomogne jednoj konkretnoj strukturi da bude zakonski priznata kao jedini legitimni predstavnik muslimana Srbije.
Takav poziv, uprkos činjenici da je država učestvovala u stvaranju podele i da jedina raspolaže zakonskim mehanizmima za njeno prevazilaženje, bio bi problematičan i u stabilnom demokratskom poretku sa nezavisnim institucijama, a posebno u Srbiji Aleksandra Vučića, čiji autoritarni režim kontroliše najveći deo medijskog prostora, beskrupulozno potčinjava institucije partijskim interesima, javna sredstva koristi kao instrument političkog uslovljavanja, a pravno priznanje i pristup državnim resursima pretvara u sredstva disciplinovanja neposlušnih društvenih aktera. Tražiti od takvog korumpiranog i autokratskog režima da pomogne u ukidanju „paralelnih“ verskih struktura znači omogućiti mu da sopstvene političke interese ugradi u samo ustrojstvo verskog života muslimana Srbije.
Problem je utoliko ozbiljniji što se Mešihat prema Vučićevom režimu godinama ne odnosi sa kritičke distance, već sa upadljivom političkom servilnošću, o čemu najjasnije svedoče izjave muftije Dudića. Tako je još prilikom Vučićeve posete Priboju u januaru 2022. godine Mevlud Dudić predsedniku snishodljivo komplimentirao: „Navukli ste bes, jer sve ono što obećate, to i ispunite.” Pohvalio ga je i da je „izgradio više puteva nego prethodne vlasti za pedeset godina,” čime je sa mesta verskog poglavara doprineo izgradnji Vučićevog kulta efikasnog i nezamenljivog vođe, na čemu godinama predano rade prorežimski tabloidi poput Informera. Istim poltronskim obrascem Dudić se vodio i u maju 2025. godine, kada je sa premijerom Đurom Macutom, postavljenim usred najdublje političke krize izazvane masovnim studentskim protestima, vodio „srdačan i prijateljski“ razgovor i izrazio nadu u nastavak „konstruktivne saradnje“ sa Vladom i zahvalio joj na finansijskoj podršci. Takvim nastupom pružio je manjinsku legitimaciju ozbiljno uzdrmanom režimu, oglušujući se o nasilje i institucionalno bezakonje koji su pokrenuli studentsku pobunu.
I upravo je odnos prema studentskoj pobuni najjasnije razotkrio političko usmerenje Mešihata. Još u decembru 2024. godine, na svečanosti povodom otvaranja novog amfiteatra Internacionalnog univerziteta u Novom Pazaru, muftija Dudić je studentima poručio: „Nemojte biti među onima koji gube vrijeme na ulicama.“ Nekoliko nedelja kasnije, na sednici Sabora IZuS, bio je još eksplicitniji, poručivši da „nije naše da urlamo po ulicama“. Ovim izjavama Dudić je studentske proteste sveo na besciljno tumaranje ulicama, a studente na ljude koji „urlaju“, čime je još jednom preuzeo obrazac režimske tabloidne propagande prema kojem studenti nisu autonomni politički subjekti koji zahtevaju ustavnopravnu odgovornost, nego oni koji remete javni red i rade protiv svoje države.
Dudićev kasniji odnos prema Državnom univerzitetu u Novom Pazaru (DUNP) dodatno potvrđuje njegovo prorežimsko delovanje. U maju 2025. godine javno je predložio da se DUNP „pripoji“ Internacionalnom univerzitetu, blisko povezanom sa IZuS i Strankom pravde i pomirenja (SPP). Predlog je propratio nipodaštavajućom opaskom da je među profesorima DUNP-a veoma teško naći nekoga ko valja, čime je maliciozno nastojao da simbolički ponizi profesore koji su hrabro ustali protiv Vučićevog autokratskog režima i na kojem su se organizovali studentski protesti u Novom Pazaru.
Zbog svega navedenog, Mešihat je povezanošću sa režimskim političkim akterima i odnosom prema studentskim protestima jasno zauzeo stranu Vučićevog režima. Zato zahtev Povelje državi da sada pomogne u „ukidanju paralelnog delovanja“ dobija izrazito mračno značenje. Od korumpiranog i autokratskog režima, kojem Mešihat pruža legitimitet među Bošnjacima, traži se da mu zauzvrat obezbedi institucionalni monopol nad muslimanima Srbije. Takav aranžman versku pripadnost pretvara u sredstvo političke trgovine, a muslimane koji odbijaju poslušnost režimu i njemu servilnim verskim autoritetima institucionalno delegitimiše i izlaže državnom pritisku.
Sarajevo između kritike, pragmatizma i saučesništva
Odgovornost za odnose sa Vučićevim autokratskim režimom ne završava se u Novom Pazaru. Ona se proteže i na IZ BiH, čiji je Mešihat u Srbiji sastavni deo. U javnom prostoru Bosne i Hercegovine opravdano se kritikuju politika Aleksandra Vučića prema Republici Srpskoj, njegova podrška Miloradu Dodiku i relativizacija ratnih zločina. Opravdano se ukazuje i na politički sistem u Srbiji koji omogućava glorifikaciju Ratka Mladića, Radovana Karadžića i drugih osuđenih ratnih zločinaca.
Međutim, moralna osuda takve politike gubi snagu kada institucije koje govore u ime Bošnjaka istovremeno održavaju bliske odnose sa režimom koji tu politiku proizvodi. Predstavljanje Vučića u Sarajevu kao nosioca destabilizujućeg srpskog nacionalizma nespojivo je sa tolerisanjem muftije koji ga u Novom Pazaru opisuje kao čoveka „koji ispunjava sve što obeća“. Osuda srpskih vlasti gubi uverljivost kada predsednik Mešihata bošnjačke studente naziva ljudima koji „urlaju“ i gube vreme na ulicama. Govor o pravdi, odgovornosti i kulturi sećanja postaje prazan kada se podržava poredak koji sprovodi nasilje i institucionalnu nepravdu.
Ćutanje Sarajeva ne može se opravdati organizacionom autonomijom IZuS, jer autonomija ne oslobađa od odgovornosti. Rijaset potvrđuje izbor muftije muraselom, IZuS predstavlja ustavni deo IZ BiH, a njen predsednik učestvuje u radu centralnih organa Zajednice. Sarajevo zato ne može isticati svoju duhovnu i institucionalnu nadležnost kada odlučuje o legitimitetu Islamske zajednice u Srbiji, a potom ignorisati svrstavanje njenog muftije uz duboko korumpirani režim.
Takav neprincipijelan odnos kompromituje kritiku koju bošnjačke institucije upućuju Vučiću zbog njegove regionalne politike. Osuđivati nacionalizam samo kada je usmeren prema Bosni i Hercegovini, a istovremeno prihvatati sistem lične vlasti zasnovan na sistemskoj korupciji, političkom nasilju, razaranju institucija i klijentelističkom kooptiranju manjinskih elita predstavlja grubo političko licemerje. Nacionalizam, autoritarnost i klijentelizam međusobno se podupiru i reprodukuju, pa se nijedan od njih ne može dosledno kritikovati uz prihvatanje preostala dva.
Vučićeva politika destabilizacije ne počinje na Drini, već unutar Srbije: razaranjem institucija, gušenjem slobodnih medija, pritiscima na univerzitete, kontrolom manjinskih elita i pretvaranjem verskih i nacionalnih predstavnika u političke poslušnike. Prihvatanje takvog sistema u Novom Pazaru poništava moralnu doslednost suprotstavljanja njegovim posledicama u Sarajevu ili Banjoj Luci.
Institucije i političke elite koje tvrde da govore u ime Bošnjaka od srpske javnosti zahtevaju principijelan odnos prema zločinima iz devedesetih, dok same izbegavaju principijelan odnos prema nepravdi koju isti politički sistem proizvodi danas. Osuđuju Vučićevo savezništvo sa Dodikom, dok vlastite veze sa Vučićevim režimom predstavljaju kao pragmatičnu brigu za Bošnjake, pomažući mu da proizvede lažnu sliku multietničkog sklada u Srbiji.
Ako bošnjačke verske i političke elite žele da sačuvaju moralni kredibilitet, moraju odbaciti odnos u kojem se ćutanje i poslušnost razmenjuju za položaje, novac i institucionalno priznanje. U suprotnom, njihova osuda Vučićeve politike ostaje interesna i duboko etički kompromitovana.
Takva politika ne štiti Bošnjake. Ona ih vezuje za režim čiji nacionalizam navodno osuđuje, slabi njihove potencijalne saveznike među drugim građanima Srbije i marginalizuje mlade Bošnjake, posebno brojne pobunjene studentkinje i studente Državnog univerziteta u Novom Pazaru, koji pokazuju da je moguća drugačija politika – politika solidarnosti, odgovornosti i zajedničke borbe protiv autoritarnosti i nasilja.
Islamska zajednica ili nacionalna institucija Bošnjaka?
Posle prijema potpisnika Povelje u Sarajevu, reisul-ulema Husein Kavazović ocenio je vraćanje jedinstva kao jedan od „najvažnijih događaja za IZ BiH i bošnjački narod u poslednjim decenijama.“ Pomirenje unutar Sandžaka svakako ima poseban značaj za Bošnjake, koji čine apsolutnu većinu tamošnjih muslimana i najduže trpe posledice institucionalnog sukoba. Međutim, Kavazovićeva izjava istovremeno razotkriva suštinsko nerazumevanje zajednice koja pretenduje da predstavlja sve muslimane Srbije.
Muslimani Srbije ne čine jedinstvenu etnonacionalnu zajednicu. Među njima su Bošnjaci, Albanci, Romi, Aškalije, Egipćani, Goranci, Turci, muslimani srpskog i mešovitog porekla, kao i sve brojniji muslimani poreklom iz arapskih, afričkih i azijskih zemalja. Oni se razlikuju po jeziku, tradiciji i odnosu prema Sarajevu, Prištini, Beogradu i Novom Pazaru. Zašto bi Albanac iz Preševa prihvatio reisul-ulemu u Sarajevu kao vrhovni verski autoritet? Kakvo mesto u ovoj institucionalnoj konstrukciji pripada romskom, goranskom ili nebalkanskom muslimanu iz Beograda, za kojeg Sarajevo nema značenje nacionalnog i verskog centra?
Bošnjaci imaju neupitno pravo da čuvaju svoju kulturnu i nacionalnu vezu sa Sarajevom. Međutim, to pravo ne može postati osnov institucionalnog monopola nad svim muslimanima Srbije. Institucija koja želi da predstavlja sve muslimane Srbije mora svoju strukturu zasnovati na pluralnosti i ravnopravnom učešću svih muslimana, umesto da ih naknadno uključuje u već dovršenu bošnjačku etnonacionalnu institucionalnu konstrukciju.
Ovu protivrečnost sadrži i sama Povelja. Njena prva tačka Islamsku zajednicu određuje kao vrhovnu versku instituciju svih pripadnika islama u Srbiji, bez obzira na nacionalnu pripadnost. Međutim, već naredna odredba uspostavlja sedište Zajednice u Novom Pazaru, potvrđuje „neupitne“ veze sa Sarajevom, reisul-ulemu IZ BiH određuje kao vrhovnog verskog poglavara, a muftiju sandžačkog proglašava nosiocem najviše verske titule u Srbiji. Tako, formalna inkluzivnost zapravo prikriva institucionalnu privilegiju jednog prostora i jedne etnonacionalne zajednice.
Islam prepoznaje postojanje različitih jezika i kulturnih posebnosti, ali pripadnost umetu ne podređuje jednoj naciji ili etničkoj grupi. Etnofiletizam je stran kuranskom svetonazoru, a njegovo uvođenje u ustrojstvo Islamske zajednice paradoksalno ovu instituciju približava modelu Srpske pravoslavne crkve, koju bošnjačke verske i političke elite po pravilu kritikuju kao jednog od nosilaca srpskog nacionalizma. Prisvajajući istu logiku poistovećivanja vere i nacije, IZ BiH i IZuS reprodukuju upravo isto onaj obrazac koji osuđuju kod SPC. Zato Islamska zajednica može ujediniti sve muslimane Srbije jedino ukoliko svoje ustrojstvo oslobodi svake etnonacionalne osnove i obezbedi ravnopravno učešće svih muslimanskih zajednica. Pomirenje u Sandžaku i ujedinjenje muslimana Srbije predstavljaju dva različita procesa, a njihovo poistovećivanje pod krinkom verskog jedinstva prikriva etnonacionalni monopol prećutno garantovan od strane autokratskog režima.
Jedinstvo bez etnonacionalnog ili političkog monopola
Podeljenost je nanela značajnu štetu muslimanima Sandžaka, zbog čega njeno prevazilaženje predstavlja važan događaj. Međutim, pomirenje među sandžačkim imamima i džematima ne može biti proglašeno ujedinjenjem svih muslimana Srbije, niti njegovo ostvarenje sme zavisiti od političke podrške autoritarnog režima.
Institucionalno jedinstvo zahteva istinsku ravnopravnost, autonomiju prema političkim strankama, transparentan odnos sa državom i organsku saglasnost svih muslimana koje zajednica želi da predstavlja. Upravo zato uključivanje dela IZS predvođenog Halitovićem i Demirovićem u postojeći institucionalni poredak IZuS otvara pitanje šta je ostalo od razloga njegovog višegodišnjeg protivljenja. Ako se kritika nepotizma, klijentelizma i autoritarnog upravljanja završava prihvatanjem unapred određene hijerarhije i mestima za nekolicinu predstavnika, pomirenje poprima oblik pragmatične raspodele položaja.
Dodatnu sumnju u prirodu čitavog procesa izaziva politički tajming verskog objedinjavanja, koje se odvija uporedo sa pokušajima formiranja jedinstvene bošnjačke izborne liste i novim prestrojavanjem stranaka koje su godinama sarađivale sa Vučićevim režimom. U takvom kontekstu opravdano se postavlja pitanje da li ovo jedinstvo predstavlja pažljivo osmišljen projekat koji lokalnim političkim elitama omogućava da se, bez polaganja odgovornosti, konsoliduju pod pokroviteljstvom Beograda uoči najavljenih parlamentarnih i predsedničkih izbora i istovremeno umanje podršku studentskoj listi u Sandžaku. Vučićeva poseta Novom Pazaru samo nekoliko dana nakon potpisivanja Povelje ne dokazuje postojanje takvog političkog aranžmana, ali dodatno pojačava sumnju da se versko pomirenje instrumentalizuje za potrebe postizborne aritmetike, u kojoj glasovi Bošnjaka mogu biti od presudne važnosti.
Zato presudno pitanje glasi kakvo se jedinstvo uspostavlja, kome ono služi i na kojim moralnim i političkim temeljima počiva. U kuranskom svetonazoru jedinstvo nema vrednost samo po sebi. Njegovu vrednost određuju pravda, odgovornost i spremnost zajednice da se suprotstavi nepravdi, naročito kada ona dolazi od političkih moćnika. Islamsko učenje obavezuje muslimane da stoje uz ponižene i obespravljene i da se otvoreno suprotstave strukturama koje veru koriste kao sredstvo društvenog i političkog potčinjavanja. Zajednica koja zarad naklonosti vlasti ćuti pred nepravdom i nasiljem može biti institucionalno objedinjena, ali je izgubila etički smisao islamskog zajedništva.
Autor je naučni saradnik na Institutu za filozofiju i društvenu teoriju.
Peščanik.net, 29.08.2026.
