Fašizam, ovde i sada!

Novi film Igora Bezinovića, Fiume o morte! (Rijeka ili smrt!, 2025), upravo je u Berlinu osvojio prestižnu Evropsku filmsku nagradu za najbolji dokumentarac.

Fiume o morte! se bavi događajima s početka 20. veka.¹ 1919. godine, italijanski ultranacionalista, pesnik i aristokrata, Gabriele D’Annunzio je sa svojom paravojskom („legionari“) izvršio marš i okupirao Rijeku (Fiume), nezadovoljan činjenicom da je ovaj multietnički grad nakon Prvog svetskog rata i pariske mirovne konferencije pripao Kraljevini Jugoslaviji. D’Annunziova protofašistička okupacija Rijeke trajala je dve godine i direktno je inspirisala razvoj i pojavne oblike fašističkog pokreta Benita Mussolinija, koji je na vlast u Italiji došao 1922. godine nakon „Marša na Rim“.

Fiume o morte! istoriji pristupa bez istorijske distance. Iako je reč o više od jednog veka starim događajima, reditelj ih ne tretira kao elemente nekog prošlog i dalekog fašizma, već ih, kako bi rekao Walter Benjamin, „izbacuje iz kontinuuma istorije“ i uspostavlja kao aktuelne aspekte fašizma ovde i sada.² U ovakvom pristupu istoriji ogleda se visok stepen političke osvešćenosti Bezinovićevog filma.

U vremenu u kome živimo, nedvosmisleno zločinačka priroda fašizma sve se češće relativizuje, a „kontroverzne“ istorijske ličnosti poput D’Annunzia sve lakše i glasnije bivaju politički rehabilitovane. Kako reditelj primećuje u prvim minutima filma: „Moji suradnici iz Italije su me upozorili da zbog talijanske publike ne bi bilo dobro da u uvodu previše spominjem fašizam, pa ću tu stati.“ Istovremeno, kako ističe jedna Riječanka, odgovarajući na rediteljevo pitanje da li zna ko je bio D’Annunzio: „Da, fašista. Teški fašista… Ima ih, na žalost, i dan danas samo se ne zna koji su…“ Jugoslavije nema već trideset i pet godina, a lokalni fašizmi – izvorno savremenici D’Annunzia i Mussolinija, poraženi u Drugom svetskom ratu – ponovo su sveprisutni na istorijskoj pozornici.

Svestan činjenice da progovara iz ovakve društveno-političke „konstelacije“ (da se poslužimo još jednim terminom bliskim Benjaminu), Bezinović Fiume o morte! gradi kao niz filmskih scena u kojima je a priorna vera u istorijski napredak suspendovana.³ Koristeći se metodama performativnog rekreiranja događaja, mise en abyme-a (slika u slici), paralelne i diskontinuirane montaže, reditelj D’Annunziovu fašističku kampanju pronicljivo provlači kroz seriju kratkih spojeva između prošlosti i sadašnjosti. Ustaljeni dijahronijski model istorije kao jednosmernog, homogenog toka, tako biva zamenjen sinhronijskim slikama koincidirajućih vremenskih epoha.⁴

Već u prvim kadrovima filma, dok prikazuje riječke mostove danas, reditelj rukom u prednji plan umeće crno-bele fotografije istih mostova iz vremena kada je D’Annunzio naredio njihovo rušenje.⁵ Ovo insistiranje na simultanosti jednog te istog lokaliteta u dva vremena, nastavlja se na mestu gde su se nekada susticali gradovi Fiume i Sušak, koji danas čine jedinstveni grad, Rijeku. Prikazujući „ovo mjesto na kome je nekoliko godina nakon D’Annunzia uspostavljena istočna granica fašističke Italije“, Bezinović efektnim montažnim rezom – jump cut-om koji priziva diskontinuitete Benjaminovih istorijskih „fleševa“ – gledaocima „bode oči“ dok spaja dva minimalno različita široka plana grada.

Nakon ovog uvoda, Bezinovićeva kamera izlazi među Riječane, kod kojih se raspituje o D’Annunziju i prošlosti grada. Neki od intervjuisanih o ovim događajima ništa ne znaju; drugi su, pak, vrlo dobro informisani. Znatan broj stanovnika grada čak pristaje na rediteljevu ponudu da za potrebe filma glume D’Annunzia i druge istorijske ličnosti, te da rekreiraju okupaciju Rijeke – dok život oko njih nastavlja da se neometano odvija!

Kroz ovaj duhovito osmišljen, na arhivskoj građi (dokumenti, fotografije, filmski snimci iz 1920-ih godina) precizno zasnovan reenactment, današnji Riječani – a s njima i gledaoci filma – uspostavljaju dvostruki odnos prema istoriji: istovremeno je performativno ponavljaju i kritički se prema njoj odnose.

Tako nastaje specifičan oblik fleksibilnog, mišlju prožetog vremena. Fiume o morte! je film o prošlosti kao ekranu današnjice – i obrnuto.

Peščanik.net, 20.01.2026.

Srodni link: Heni Erceg – Fašizam na visokim petama

ANTIFAŠIZAM

1. Ovaj tekst je izvorno pisan za Survival Kit for Sanity, publikaciju Međunarodnog festivala dokumentarnog filma Beldocs, 2025.
2. Valter Benjamin, „O shvatanju istorije“ (Beograd: Anarhija/Blok 45, 2021), str.18-19.
3. O Benjaminovoj ideji o tumačenju istorije putem „suspendovane dijalektike“, videti: Walter Benjamin, The Arcades Project (Harvard University Press, 2002), str.462-475.
4. Različitim sredstvima uspostavljeni kratki spojevi između prošlosti i sadašnjosti, kao način da se analitički i kritički pristupi istoriji, zapaženo mesto imaju u filmovima autora i autorica kakvi su Alain Resnais (Noć i magla, 1956), Jean-Marie Straub i Danielle Huillet (Hronika Ane Magdalene Bah, 1968; Mojsije i Aron, 1975), Dušan Makavejev (Nevinost bez zaštite, 1968; Gorila se kupa u podne, 1993), Pier Paolo Pasolini (Jevanđelje po Mateji, 1964; Svinjac, 1969). Ovom strategijom na originalan način koristio se već Carl Theodor Dreyer u Stradanju Jovanke Orleanke (1928), a nedavno ju je metodično primenio i Christian Petzold u filmu Tranzit (2018). Svojom naglašenom duhovitošću na planu preklapanja prošlosti i sadašnjosti, svakako se ističe film Marca Ferrerija Ne diraj belu ženu (1974).
5. Istom tehnikom slike u slici – konkretno, umetanjem fotografije u filmski kadar – koristi se Nika Autor u svom skorašnjem filmu, Newsreel 242: Sunčane pruge (2023), koji se bavi omladinskim brigadama koje su gradile železničku prugu Šamac-Sarajevo.