Zablude o “Zlatnom dobu”

Mit o političkom režimu u Srbiji 1903–1914. danas se ponovo aktuelizuje da bi se u njemu našao oslonac tezi o autentično demokratskom karakteru srpske državotvorne ideje i njenoj evropskoj liberalnoj orijentaciji. Njegova politička upotreba u ovom trenutku je možda opasnija nego ikad.

Oživljavanje interesa za našu noviju prošlost, koje traje već više godina, dobilo je u poslednje vreme jednu novu dimenziju – jačanje svesti o neophodnosti (re)interpretacije sopstvene istorije sa pozicija jasne kritičke distance. Poraz političkih projekata zasnovanih na istorijskim reminiscencijama, a pre svega njegove tragične posledice koje su ugrozile život svakog pojedinca i nacije u celini, stvorili su plodno tle za buđenje sumnji u mnoge duboko ukorenjene istorijske predstave, a time i prijemčivost javnosti za njihovo preispitivanje. Taj poraz je, naime, učinio evidentnim činjenicu da je rasterećenje naše istorijske svesti od mitova, fikcija i predrasuda zapravo naš vitalni interes.

Tipični istorijski mit

Jedan od predmeta pojednostavljenog, neretko i netačnog tumačenja naše novije istorije predstavlja srpsko demokratsko iskustvo u okviru kojeg se kao posebno značajno izdvaja razdoblje važenja liberalnog ustava Srbije od 1903, odn. parlamentarnog sistema vlasti koji je pod tim ustavom bio u primeni do Prvog svetskog rata. Reč je o političkom režimu izgrađenom posle ubistva poslednjeg Obrenovića, režimu za koji se osnovano može reći da u najvećoj meri predstavlja delo srpskih političkih stranaka, a među njima pre svega onih koje su činili radikali. Ovi su, naime, organizaciono jedinstveni do kraja 1904, a nadalje podeljeni u dve stranke – stranku starih i stranku samostalnih radikala – tokom čitavog razdoblja uživali podršku ¾ biračkog tela Srbije. Tesno povezana sa najšire prihvaćenim, a ničim utemeljenim sudom o radikalima kao o “prvoj, a može biti i jedinoj pravoj građanskoj stranci u Srbiji”, u našoj se svesti, bezmalo čitav jedan vek, održava predstava o režimu koji su oni izgradili 1903–1914. kao o “zlatnom dobu” slobode i parlamentarne demokratije. Kao i pomenuti sud o srpskim radikalima, ova se predstava može svrstati u red tipičnih istorijskih mitova. Uvođenje liberalnih političkih institucija i opredeljenje za parlamentarni sistem vlasti uzeti su kao dokaz postojanja liberalno demokratskog režima u praksi, iako već i elementarno istraživanje ovog razdoblja ukazuje na to da u Srbiji početkom XX veka nisu bile ostvarene čak ni osnovne pretpostavke ovog tipa režima.

Građanski karakter Radikalne stranke izvodi se uglavnom iz činjenice da se vođstvo ove stranke, još početkom devete decenije XIX veka, opredelilo za parlamentarizam, koji predstavlja jednu od najznačajnijih pravno-političkih tekovina liberalnom ideologijom prožetog evropskog građanstva i čija sama suština počiva na principima građanskog individualizma i političkog pluralizma. Međutim, kako to najnovija istoriografska istraživanja pokazuju, bezrezervno poverenje ogromne većine naroda u Srbiji, koje je Jovan Žujović nazvao “fanatičkom verom u radikalizam i njegove prvosveštenike”, Radikalna stranka nije zadobila prihvatanjem već, naprotiv, eksplicitnim odbacivanjem liberalne ideologije, kao reakcionarne i nedvosmislenim, programskim opredeljenjem za egalitarizam i kolektivizam kao temeljne principe društvene i državne organizacije. Značajnu ulogu u pridobijanju masa pritom je imala još jasno antievropska, istočno-pravoslavna civilizacijska orijentacija ove stranke.

Svojim programom zasnovanim na principima udruženog rada i samouprave, kao i svojom praktičnom politikom, stranka je zapravo verno izražavala kolektivnu predstavu o idealnoj državi i njenim ciljevima koju je pri kraju XIX veka imalo agrarno, vrlo siromašno i gotovo neraslojeno srpsko društvo u kojem je građanstvo bilo tek u zametku.

Antiindividualizam, država kao patrijarhalna zajednica, ekonomski egalitarizam i nacionalno-teritorijalni mitovi, a naročito onaj o Kosovu, bile su, naime, temeljne odrednice političke svesti tog društva. Stranka koja je takvu političku svest mobilisala, organizovala i programski artikulisala, teško bi se mogla uvrstiti u red građanskih stranaka, a njeno prihvatanje evropskih liberalnih institucija ne može se objasniti ideološkim i doktrinarnim pobudama, odnosno privrženošću principima građanskog individualizma i političkog pluralizma. Opredeljenje za parlamentarni sistem vlasti bilo je, naime, izraz pragmatičnosti vođnstva stranke koja je, kao nesumnjivi politički hegemon u biračkom telu, u takvom sistemu osnovano moglo očekivati dugu i ničim ograničenu vlast.

Deoba srpskih radikala

Kada je ubistvom Aleksandra Obrenovića uklonjena jaka vladalačka vlast, a potom donet i liberalni ustav, stekli su se uslovi za uvođenje parlamentarnog sistema vlasti u Srbiji. Radikali su se odmah pokazali kao jedina politička relevantna stranka u zemlji: već na prvim izborima sa nešto više od 75% glasova birača, oni su, zahvaljujući izbornom sistemu koji je znatno povlašćivao većinsku stranku, dobili 88% poslaničkih mesta postajući tako vladajuća stranka koja praktično nema opoziciju. Tak kada su se sami radikali podelili u dve stranke, srpski parlamentarizam je dobio opoziciju: staroradikali su gotovo sve vreme bili na vlasti, dok su samostalci bili daleko najznačajnija stranka opozicije. Stranačka deoba srpskih radikala, za kojom su usledili neobično žestoki međustranački sukobi, nije, međutim, značila suštinsko ideološko i programsko razilaženje. Ni jedna ni druga stranka nije se odrekla izvornih načela srpskog radikalizma, štaviše, obe su svoj politički kredit gradile međusobno se nadmećući u izjavama odanosti tim načelima, kao i njihovom idejnom tvorcu, Svetozaru Markoviću. Staroradikali su pri tome i formalno zadržali stari stranački program, dok su samostalci, kao radikalska levica, svoje ideološko nadahnuće pronalazili u kombinaciji izvornih načela stranke i modernih ideja o socijalnoj demokratiji i u svom programskom definisanju izričito su pristajali uz antiindividualistički koncept demokratije. Praktično-politički život i sam pruža obilje svedočanstava koja radikale obe stranke i u ovom razdoblju pokazuju kao političku grupaciju čija ideološka opredeljenja, slično kao u formativnoj fazi, određuje još uvek dominantan, agrarno-patrijarhalni politički mentalitet društva. Otpor prema kapitalizmu i buržoaziji i simpatije za političku zajednicu ekonomski jednakih pojedinaca, samouprava, narodna vojska i sl. činili su i dalje sadržinu preovlađujućih političkih težnji srpskog društva koje je na prelomu stoleća po svojim socijalnim karakteristikama i po svojoj političkoj kulturi još uvek bilo predmoderno, sasvim slično onom od dve decenije ranije.

Međutim, antiindividualističku političku svest radikali posle 1903. nisu iskoristili za realizovanje svog programa ekonomske i socijalne transformacije sistema, koji je (sistem) ostao primitivno kapitalistički, nego su je usmerili ka nacionalizmu sa ambicioznim teritorijalnim ciljevima i pripremi Srbije za rat. Sve je to višestruko onemogućivalo uspostavljanje liberalnidemokratskog režima i efikasnost parlamentarnih institucija u praksi. Ugrožene su bile i elementarne pravno-političke pretpostavke – zakonitost i poštovanje ustavnih sloboda i prava, s jedne, i nesporna prednost civilne nad vojnom vlašću, s druge strane.

Narušavanje političkih sloboda

Princip zakonitosti najteže je narušavan u domenu ostvarenja političkih sloboda. Ovo je naročito dolazilo do izražaja, prvo, u političkom progonu, povremeno i fizičkoj eliminaciji pristalica starog režima i dinastije Obrenovića i drugo, u višestrukim povredama načela slobode izbora, koje su mestimično bile tako drastične da su obezvređivale sam princip predstavničke vlasti. Ovo poslednje bilo je ne samo rezultat pritiska vlasti nego i prirodna posledica nerazvijene građanske svesti i kulture, a naročito indiferentnog odnosa prema individualnoj slobodi i nerazumevanja pa i stvarnog neprihvatanja ideje političkog pluralizma. To je uslovilo odsustvo elementarne političke tolerancije, koja je bila dodatno umanjena još i činjenicom da je izborna pobeda, koja je redovno donosila i državnu službu pristalicama pobedničke većine, u uslovima opšteg siromaštva, bila jedina garancija pristojne lične egzistencije. Sve je to izbornu, pa i političku borbu uopšte, pretvaralo u ostrašćene sukobe, često praćene čak i brutalnim fizičkim obračunima, u kojima je bilo i političkih ubistava. Samo funkcionisanje institucija odvijalo se uglavnom u pervertovanim formama parlamentarizma uz krajnju neefikasnost sistema. S jedne strane, vladajuća stranka je parlamentarnu demokratiju razumevala kao ničim ograničenu vlast većine, pri čemu je ovu poslednju, onde kada je ona bila nedovoljna da održi stabilnu vladu, ojačavala raspuštanjem skupštine, odn. vanrednim izborima.

Za jedanaest godina parlamentarne prakse skupština je raspuštena 5 puta, svi izbori su bili vanredni i na njima je, bez izuzetka, pobedu odnosila vladajuća stranka. S druge strane, opozicija je stajala na stanovištu da vlada koja ne poštuje ustavne slobode i ne uvažava prava manjine, uprkos većinskoj podršci nije legitimna, pa je čestim i dugotrajnim skupštinskim opstrukcijama blokirala rad institucija, a povremeno izazivala i ustavne krize, otvoreno pozivajući krunu da se umeša u parlamentarnu igru. Pored političke nezrelosti stranaka, javnog mnjenja i društva u celini – što bi se delimično moglo objasniti nedostatkom prethodnog parlamentarno-demokratskog iskustva i tradicije, kao i prekratkim trajanjem ovog razdoblja da bi se ta tradicija mogla izgraditi – srbijanski parlamentarizam je od samog početka bio suočen sa još jednim vrlo ozbiljnim neprijateljem, koji je i sam u izvesnom smislu proisticao iz pomenute političke nezrelosti.

To je bila značajna politička uloga vojske koja je, uprkos otporu koji su joj, kao pretnji civilnoj vlasti, pružale političke stranke, a naročito staroradikali, u celini gledano, bila posledica nedostatka snage i odlučnosti stranaka da joj se ozbiljno suprotstave. Osnovni razlog bio je rastući nacionalizam i proratno raspoloženje, u čijem su stvaranju političke stranke odigrale veoma važnu ulogu, a koje je od aneksione krize, 1908, dobilo karakteristike prave ratne psihoze, praćene militarizacijom društva u celini. U Srbiji počinju da se formiraju paravojne organizacije, koje uživaju podršku i direktnu pomoć najuglednijih prvaka srpskih političkih stranaka i istaknutih intelektualaca, pokreću se novi listovi koji propagiraju militarizam nasuprot demokratiji, a pred skupštinom se, pored već uobičajenih zahteva za uvođenjem narodne vojske, pojavljuju i predlozi o uvođenju “obavezne vojne nastave u građanskim školama”. Pred sam rat 1914, vojska je već počela da pokazuje otvorene pretenzije na političku prevlast u državi, u čemu je dobijala posrednu ili neposrednu pomoć opozicionih stranaka, koje su, ponete istovremeno snažnim nacionalizmom i željom da konačno obore Pašićeve radikale s vlasti, tako pokazale da nisu sposobne da čuvaju nespornu prevlast civilne nad vojnom vlašću.

Prekrajanje istorije

Mit o ovom razdoblju stvorili su već njegovi savremenici – radikali. Vladavina Obrenovića od tada je okvalifikovana kao nenarodna, “reakcionarna”, “austrofilska”, “izdajnička” – vladavina čijim je prestankom “brod Srbije konačno stigao k mirnom i tihom pristaništu ogrejan suncem slobode i zakonitosti”. Ovaj mit je već tada postao značajan politički instrument, koji je upotrebljavan za legitimisanje brutalnog ubistva kraljevskog para, političkog progona novog režima, bojkota međunarodne zajednice koji je, jači ili slabiji, trajao do kraja ovog razdoblja, kao i za prikrivanje jakog političkog uticaja vojske.

Posle ujedinjenja, 1918, mit o “zlatnom dobu” upotrebljavan je, i dalje pretežno u radikalskim redovima, kao argument u prilog tezi da je Srbija u Jugoslaviji jedini baštinik modernih, liberalnih državno-pravnih i političkih tradicija čime se pribavljao legitimitet centralizmu s jasno srpskim predznakom. Istoriografija, pre svega posleratna, takođne je dala značajan doprinos očuvanju ovog mita, čak i onda kada je, kao istoriografija komunističke provenijencije, bila daleko od glorifikacije ovog režima. Predstava, naime, o Radikalnoj stranci u XIX i početkom XX veka kao tipično buržoaskoj uglavnom je njeno delo. Ta predstava sistematski je negovana ne samo iz razloga dogmatske i šematizovane interpretacije istorije, nego i iz potrebe da se u dokazivanju pravolinijskog kontinuiteta socijalističke ideje i pokreta, od Svetozara Markovića do Komunističke partije, odstrane svi ostali pretendenti na baštinu ideja prvih srpskih socijalista, među kojima su, s puno razloga, najznačajniji upravo radikali.

Što se tiče istoriografije s antikomunističkim ideološkim predznakom, ona u oceni radikalne stranke stoji na istom stanovištu kao i komunistička istoriografija. Preuzimajući od nje bez rezerve sud o izvorno građanskom karakteru ove stranke, ona ga koristi kao dokaz za tvrdnju da je aktuelna nerazvijenost građanskog duha i građanske političke kulture i nesnalaženje u uslovima višepartijske demokratije isključivo posledica višedecenijske komunističke vladavine, odnosno diskontinuiteta inače nesporne, razvijene građanske demokratske tradicije.

Tako se mit o političkom režimu u Srbiji 1903–1914. danas ponovo aktuelizuje da bi se u njemu našao oslonac tezi o autentično demokratskom karakteru srpske državotvorne ideje i njenoj evropskoj liberalnoj orijentaciji. Njegova politička upotreba u ovom trenutku je možda opasnija nego ikad, jer njome ne samo da se podržava iluzija da je liberalno-demokratski režim moguće ostvariti bez građanskog društva, nego se, ignorisanjem fakta o poodmaklom stepenu militarizacije političkog režima u Srbiji posle majskog prevrata, a u svetlosti uspešne realizacije teritorijalnih ciljeva srpske države u balkanskim i Prvom svetskom ratu, pothranjuje pogubna zabluda o ostvarivosti, čak za srpski narod prividnoj povezanosti projekta liberalnodemokratske transformacije i ambicioznog nacionalnog programa.

Republika, Glasilo građanskog samooslobađanja, Beograd, 1–15. 05. 1995.

Odlomci iz knjige Olge Popović-Obradović Kakva ili kolika država, Ogledi o političkoj i društvenoj istoriji Srbije XIX-XXI veka koju je priredila Latinka Perović u izdanju Helsinškog odbora za ljudska prava u Srbiji

Peščanik.net, 22.02.2009.

Srbija pred izborom.
Kakva ili kolika država

Onog trenutka kada je u posttitovskoj Jugoslaviji – u formi zahteva za reviziju federalne ustavne formule iz 1974 – postavljeno na dnevni red srpsko nacionalno pitanje, otpočeo je proces raspada jugoslovenske države. Dovođenjem u pitanje prihvatljivosti (kon)federalnog ustrojstva, a ubrzo, kao odgovor na neprihvatanje projekta centralizacije, i osporavanjem legitimiteta unutrašnjih granica, poljuljani su i za kratko vreme srušeni temelji posleratne Jugoslavije.

Ulazeći u postkomunističko razdoblje, u kome iza jednopartijske diktature nije ostala dovoljno solidna osnova za stvarnu i trajnu jugoslovensku integraciju, jugoslovenski narodi su se našli pred problemom redefinisanja sopstvenih nacionalnih interesa. Za Srbe, koji su od nastanka nacionalne države početkom XIX veka suočeni s činjenicom podeljenosti nacionalnog korpusa državnim granicama, to je, u uslovima osporavanja jugoslovenskih državnih temelja, značilo reaktuelizaciju pitanja odnosa državne matice prema delovima sopstvenog naroda van njenih granica. Ponovo je otvoreno pitanje izbora izmenu istorijskih alternativa: srpsko pitanje kao kulturno i civilizacijsko, ili primarno, kao državno-pravno pitanje. Ove dve moguće opcije imale su fundamentalno različita polazišta u određivanju prema strateškim pitanjima Srbije i srpskog naroda na jugoslovenskom, pa i širem balkanskom prostoru. Prva od njih podrazumevala je primat razvojnih pitanja državne matice i društva u njoj i pokušaj stvaranja moderne demokratske države kao izvora blagostanja sopstvenih građana, s jedne, i solidnog, respektabilnog oslonca sopstvenom narodu van njenih granica, s druge strane. Izbor ove opcije podrazumevao je spremnost i sposobnost okretanja sebi i iziskivao veliki napor da se na ruševinama starog režima stvori moderno društvo sposobno da ekonomski, kulturno i politički korespondira sa savremenim svetom. Ovakvo razumevanje nacionalnog interesa Srba nije nepoznato u srpskoj istoriji, ali je ono, javljajući se tokom poslednjih decenija XIX i početkom XX veka, bilo bez značajnije društvene podloge i zato ostajalo na marginama osnovnih političkih tokova.

Druga opcija značila je postavljanje pitanja državne teritorije u prvi plan i podrazumevala je širenje državne matice do zamišljenih etničkih granica. Za razliku od prve, ova opcija nije postavjlala pitanje kakva država, već kolika država. Istorijski dominantna, ona je i ovoga puta odnela pobedu. Iako je u njoj bilo sadržano direktno osporavanje teritorijalne celokupnosti, ili čak same državnosti drugih jugoslovenskih republika, iako je, stoga, njen izbor podrazumevao, ili barem nije isključivao rat, Srbija, tačnije njena intelektualna i politička elita, kao prononsirani tumač nacionalnih interesa celog srpskog naroda, ipak se priklonila ovoj drugoj opciji. Na kraju XX veka, jedan evropski narod sa svojom državnom maticom odlučio se da ratom rešava pitanje svoje nacionalne dijaspore; ratom protiv srodnih naroda s kojima je 70 godina živeo u državnoj zajednici i za koje vreme je dva puta, zajedno s njima, identifikovao jugoslovenski državni okvir kao optimalan za rešenje sopstvenog nacionalnog pitanja; ratom u kome je kao glavni oslonac i garant uspeha trebalo da posluži vojna sila, u čijem su stvaranju (i enormnom jačanju) učestvovale i njene projektovane žrtve; ratom koji je, budući apsurdan kao verovatno nijedan rat u istoriji čovečanstva, morao vremenom da dobije tako nakaznu formu da sve učesnike u njemu dovede u stanje u kome se njihove ljudske dimenzije više ne mogu prepoznati; ratom koji je narode koji su u njemu učestvovali, biološki, materijalno i moralno razorio.

Predstoji vreme u kome će srpski narod uz pomoć svoje buduće elite morati sebi da objasni uzroke svoje ovako tragične sudbine na izmaku XX veka. Dublja analiza nacionalnog projekta, koji gotovo ni sa jedne strane nije osporen, mora biti prvi korak u nacionalnom samopreispitivanju. Pred naukom će, pak, stajati zadatak da objasni otkud današnjoj srpskoj intelektualnoj i političkoj eliti zabluda da je na pragu XXI veka moguće stvarati državu na način na koji je ona stvarana u XIX veku – oživljavanjem istorijskih mitova i pozivanjem naroda da ujedinjenjem u jednu družavu osveti sve svoje bitke izgubljene u istoriji. I, još čudnije: kako je moguće da društvena sadržina novog državnog programa bude utemeljena na dominantnim, iako već tada ne i jedinim, ideološkim i političkim premisama agrarnog i patrijarhalno-kolektivističkog društva Srbije XIX veka – na strahu od promena koje nosi moderno doba, otporu prema zapadnom tipu civilizacije i okretanju tradicionalnom sistemu vrednosti i ideji sveslovenstva, pod pokroviteljstvom Srpske pravoslavne crkve. Kao da je društvo davno zaustavljeno u svom razvoju i da je u Jugoslaviji bilo samo zatomljeno ostavši skoro netaknuto modernizatorskim pokušajima koje je ona (Jugoslavija) činila. Čini se da novim državnotvorcima nije bilo potrebno mnogo napora da tlo na kome je trebalo zidati novu državu temeljno očiste od njegovog 70-godišnjeg istorijskog nasleđa. U istorijskoj svesti naroda, za relativno kratko vreme, premošćen je (ili bar tako izgleda) takoreći čitav XX vek, i iz nje je izbrisano jugoslovensko multikulturno i multinacionalno iskustvo kao istorijska greška, koja je srpskom narodu ugrozila individualitet. Reinterpretacija istorije na temelju nove (stare) nacionalne ideologije probudila je mitsku svest i, u trenutku kada je to mnogima izgledalo malo verovatno, razorila jugoslovensku višenacionalnu zajednicu.

Uzroke tek treba objasniti. Da li je prihvatanje jugoslovenskog višenacionalnog političkog koncepta kao optimalnog rešenja sopstvenog nacionalnog pitanja bilo samo privid, model nametnut silom vlasti i pomoću ideoloških fikcija, ili su, upravo obrnuto, ovim načinom uništeni rezultati izvornog, autentičnog istorijskog izbora? Koji god odgovor dobili na prethodno pitanje, bićemo suočeni s drugim, neuporedivo težim i značajnijim: Kako dalje? Jer, ovaj rat doneo je jednu, kako izgleda, konačnu političku činjenicu: na Balkanu nije više moguća jugoslovenska država. Nacionalno pitanje jugoslovenski narodi moraće da rešavaju van zajedničkih državnih okvira. Životni je interes srpskog naroda da, sa svoje strane, za rešenje tog pitanja u budućnosti uobliči program koji će isključivati rat kao način negovog ostvarenja.

Republika, Glasilo građanskog samooslobađanja, Beograd, br. 73–74, 1993.

Odlomci iz knjige Olge Popović-Obradović Kakva ili kolika država, Ogledi o političkoj i društvenoj istoriji Srbije XIX-XXI veka koju je priredila Latinka Perović u izdanju Helsinškog odbora za ljudska prava u Srbiji

Peščanik.net, 22.02.2009.

Crkva, Nacija, Država.
Srpska pravoslavna crkva u tranziciji u Srbiji.

S dolaskom Slobodana Miloševića na vlast 1987. godine, nakon četiri decenije komunističkog razdoblja, revitalizovana je tradicionalno snažna i višestruka povezanost srpske države i srpske crkve i reaktualizovana je međusobna isprepletenost njihovih interesa. Ono što je povezalo Crkvu i novi režim u Srbiji, uprkos njegovom komunističkom izvorištu, bila je podudarnost njihovih krajnjih ciljeva: ujedinjenje svih Srba u jednu državu. Komunizam, čiji je legitimacijski a time i mobilizatorski potencijal ionako već bio uveliko istrošen, predstavljao je slab ideološki osnov za ovakav politički program i Miloševićev režim je vrlo brzo potražio i pronašao novi izvor legitimiteta u etnonacionalističkoj velikodržavnoj ideologiji. Autentični nosilac ove ideologije bila je Srpska pravoslavna crkva.

Očekujući od njega efikasnost u praksi, Srpska pravoslavna crkva je pružila Miloševićevom režimu aktvnu podršku i tako postala jedan od ključnih činilaca u stvaranju najnovije istorije Srbije, kao i regiona u celini. Osim što je dala snažan doprinos buđenju etnonacionalizma i velikodržavnog raspoloženja najširih slojeva naroda, manipulišući njegovim religijskim i nacionalnim osećanjima u političke svrhe, Crkva, u kojoj je tada preovladala tvrda nacionalistička struja, pružala je neposrednu podršku praktičnoj politici Slobodana Miloševića, dajući blagoslov njegovim ratnim pohodima i prekrajanju granica na Balkanu.

Uprkos sve bliskijim vezama države i Crkve, Miloševićev režim, zbog svog neračišćenog odnosa prema komunističkom ideološkom nasleđu, nije dopustio institucionalizaciju njene javne uloge. Međutim, njegovim odlaskom i dolaskom nove vlasti koja svoj legitimitet otvoreno i manifestno temelji u antikomunizmu nestale su ideološke prepreke te vrste i počeo je ubrzan rad na institucionalizaciji nove uloge Crkve u svim segementima društva i države, a posebno onim koji imaju ključnu ulogu u oblikovanju nacionalnog identiteta i sveukupnog kulturnog modela mladih. Srpska pravoslavna crkva, uključujući i njenog poglavara, sve glasnije traži i, uz podršku većeg dela političke elite, ostvaruje napuštanje principa odvojenosti crkve i države. Ukratko, svedoci smo sveukupne desekularizacije, koja sa svakom promenom vlasti dobija novi zamajac, i koja se pokazuje kao jedna od najdubljih i najdalekosežnijih promena koje je doneo proces “tranzicije“ u Srbiji, iniciran dolaskom Slobodana Miloševića na vlast.

Nastala kao rezultat pobede razuma, odnosno napuštanja božanske i usvajanja racionalne, iskustvene, kritičke interpretacije sveta, sekularizacija kao princip uređenja društva i države predstavlja onu graničnu crtu koja moderno doba razdvaja od predmodernog i bez koje je danas demokratski poredak nezamisliv. Ovaj princip u Srbiji nije pustio dublji koren, jer su srpsko društvo i srpska crkva, kao uostalom i Balkan u celini, većim delom ostali po strani od velikih pokreta koji predstavljaju ugaone kamene modernosti – renesanse, reformacije i prosvetiteljstva. Za razliku od zapadnih crkava, koje su i same pretrpele svojevrsnu “sekularizaciju”, pravoslavne crkve se i dan danas s teškom mukom prilagođavaju ovom, kao i drugim temeljnim načelima modernog doba.

Vrednosti koje, s retkim izuzecima, promoviše Srpska pravoslavna crkva drastično su, i vrlo obespokojavajuće svedočanstvo ove činjenice. One su obeležene krajnjom arhaičnošću, kolektivizmom, antizapadnjaštvom i ksenofobijom, uz izrazitu netoleanciju prema onima koji te vrednosti javno osporavaju. “Srbi u Evropu, da; Evropa u Srbe, ne daj Bože!”[1] – uzvik je koji bi se mogao uzeti za moto SPC kada je u pitanju njen odnos prema Zapadu. Jer, na Zapadu je na delu “raspad morala i… mentalnog zdravlja”; “satanske sile – zavereničke, političke, kulturne, liberalne, levičarske – vode NSP (novi svetski poredak) koji je nesumnjivo… nadahnut Satanom”. Preostaje nam nada da “među Srbima neće biti poremećenih ljudi koji bi hteli da nas zaraze smrtonosnom bolešću zapadne kulture. Daleko im lepa kuća sa ovom njihovom naprednošću”.[2]

Antizapadnjaštvo Srpske pravoslavne crkve podrazumeva i odgovarajuću koncepciju društva i države. Ta koncepcija pretpostavlja znak jednakosti izmenu društva i države, pri čemu se pojedinac utapa u organsku celinu – “kao u jednom telu u kome svaki organ vrši svoju funkciju, za koju je osposobljen imajući u vidu opšte dobro organizma” – kako je to objasnio patrijarh Pavle. Dosledno tome, odbacuju se individualizam i pluralizam, a usvajaju principi kolektivizma i solidarizma ili, u srpskoj varijanti učenja, “sabornost” i “domaćinsko-pravoslavna” etika. Optimalno rešenje je “organsko-pravoslavna monarhija” koja počiva na neraskidivom trojstvu “bog-kralj-domaćin”. U takvoj državi nema mesta za višepartijski sistem, jer – opet prema rečima patrijarha Pavla – pitanje je “da li su partije dovoljno uzrasle da bi odnos u društvu bio organski”.[3] Ukratko, reč je o modelu koji u celini i sistematski odbacuje same temelje modernog demokratskog društva i države.

U funkciji ovakve vizije društva i države je i poistovećivanje srpske nacije sa Srpskom pravoslavnom crkvom, čime se dobija još jedna karika u organskom jedinstvu: država i crkva, društvo i država, nacija i crkva. “Kažu: ‘Ja sam Srbin’, a Srbin nekršten ne biva” – izričit je patrijarh Pavle, objašnjavajući značaj Srpske pravoslavne crkve za srpski narod.[4] Pripadnost srpskoj naciji – prema Patrijarhu – uslovljena je, dakle, pripadnošću srpskoj crkvi, što istovremeno predstavlja još jedan od razloga iz kojih je za Srbe ateizam neprihvatljiv: Srbin ne može biti ateista i mora pripadati Srpskoj pravoslavnoj crkvi.

Istorijski gledano – kako na to ukazuju svi ozbiljni pisci među Srbima, od Dositeja Obradovića do Milorada Ekmečića – religija, odnosno konfesija imale su ulogu vododelnice u formiranju modernih južnoslovenskih nacionalnih identiteta i nacionalizama. Srpska nacija, kao uostalom i većina drugih balkanskih nacija, nije se uobličavala na građanskom nego na konfesionalnom principu – kao religijska zajednica unutar Osmanskog carstva koje je preko sistema mileta narodnost izjednačavalo sa veroispovešću i uz to još verskim poglavarima prepuštalo svetovnu vlast nad pripadnicima njihove crkve. Srpska je, dakle, nacija izgrađena ne kroz identifikaciju sa državnim okvirom u kome je živela (kao na Zapadu) nego kroz identifikaciju sa crkvom kojoj je pripadala; ne kao grananska, već kao etnokonfesionalna zajednica. Zato je srpski nacionalni identitet doista teško razdvojiti od pravoslavlja i od srpske crkve.

Ali, u jednom specifičnom smislu, srpski nacionalni identitet povezan je i sa državom, u čemu je spska crkva takođe odigrala odlučujuću ulogu. Reč je o srpskoj srednjovekovnoj državi čija je veza sa Srpskom pravoslavnom crkvom išla do uzajamne identifikacije, simbolički izražene u posvećivanju srpskih vladara. Kroz celo razdoblje turske vladavine srpska crkva je, kao jedini organizovani čuvar narodnog pamćenja, održavala i prenosila mit o srednjovekovnoj srpskoj državi izgubljenoj na Kosovu, propovedajući ideal njene obnove (vaskrsa). Država kao sadržina istorijskog pamćenja i ideal “osvete Kosova” živi među pripadnicima srpskog naroda bez obzira na to gde su se oni nastanili. Zbog nedostatka novovekovnih kulturnih i političkih vrednosti koje su nastale u krilu sopstvenog naroda, a u uslovima zaostalog patrijarhalnog agrarnog društva koje ne pogoduje recepciji takvih ideja, srpski narod je i u novom veku očuvao istorijsko pamćenje, tačnije mitsku vezu sa srednjovekovnom državom i svojom crkvom kao glavni, takoreći jedini izvor nadahnuća i osnov kulturnog, odnosno nacionalnog identiteta.

Tako srpski narod ulazi u moderno doba, u epohu stvaranja svoje nacionalne države. Konfesionalna identifikacija transformisana je u nacionalnu, a potom je usledila borba za nacionalnu državu. U tome je poreklo i sadržina tradicionalnog trojstva crkva, nacija, država – koje Srpska pravoslavna crkva i danas nameće kao formulu kulturnog i političkog identiteta Srba.

U modernoj istoriji srpskog naroda ova je formula, međutim, postala duboko problematična. Ona je odgovorna ne samo za etnokonfesionalni karakter srpskog nacionalnog identiteta, odnosno za sprečavanje nastanka moderne srpske nacije kao nacije građana, nego i za etnokonfesionalni karakter srpskog nacionalizma kao moderne političke ideologije i srpske države kao nacionalne države. Parola “osveta Kosova” uobličena je kao najsnažniji mobilizatorski činilac u novovekovnoj Srbji. U njoj je sadržana sama suština moderne srpske državne ideje, a to je državno ujedinjenje svih zemalja koje se, bilo po etničkom, bilo po istorijskom pravu, smatraju srpskim. U Jugoslaviji ta parola gubi funkciju, ali ne umire, već se samo potiskuje u istorijsko pamćenje i oživljava uvek u trenucima krize jugoslovenske države.

Na kraju XX veka, kada je raspad Jugoslavije ponovo postavio na dnevni red definisinje srpskog nacionalnog interesa, “osveta Kosova” je ponovo postala nacionalno politička krilatica, legitimirajuća formula za teritorijalnu ekspanziju – nezavisno od toga da li su se teritorijalne aspiracije temeljile na etničkom ili na istorijskom pravu, i bez obzira na to da li su one bile usmerene ka jugu ili ka zapadu Balkana. Kosovo je postalo ne (ili bara ne samo) cilj, već sredstvo nacionalne politike.

Etnokonfesionalni karakter srpske državne ideje predstavlja jedno od najtežih opterećenja južnoslovenskog prostora u njegovoj modernoj istoriji. On je odgovoran za činjenicu da je stvaranje srpske (etnokonfesionalne) nacionalne države neodvojivo od neprekidnih ratova za teritorije, kao i etničkih čišćenja i zločina prema pripadnicima drugih veroispovesti. Srpski ratovi za stvaranje nacionalne države u XIX, a posebno u XX veku, uključujući i ove poslednje kojih smo sami savremenici, kao ni sam srpski nacionalizam, ne mogu se objasniti izvan pomenute formule – crkva, nacija, država. Za preživljavanje i novo oživljavanje te formule na kraju XX veka odgovorna je na prvom mestu Srpska pravoslavna crkva. To je onaj suštinski razlog duboke problematičnosti njene današnje uloge u srpskom društvu, kao i njene odgovornosti za tragičnu sudbinu srpskog naroda na kraju XX veka.

U skladu sa razumevanjem srpske nacionalne države kao države svih Srba i razumevanjem srpske nacije kao etnokonfesionalne zajednice, Srpska pravoslavna crkva nikad nije priznala tzv. avnojevske granice, odnosno granice Srbije u posleratnoj Jugoslaviji. Nakon što je dolaskom Slobodana Miloševića na vlast postavljeno državno pitanje Srbije, SPC sve glasnije govori o neprihvatljivosti tih granica i otvoreno poziva na njihovo nepoštovanje, odnosno promenu u skladu s etničkim načelom.[5] Ni posle vojnog sloma velikosrpskog državnog programa SPC nije napravila ni minimalan otklon od svog stava da su tzv. avnojevske granice Srbije nelegitimne i kao takve neodržive. Te granice više su nego dvostruko manje od “srpskog istorijskog prostora” – piše 2002. godine Pravoslavlje (1. maj 2002), navodeći kao glavnog krivca za to Josipa Broza. Ko je onda kvisling – pita se Pravoslavlje i zaključuje: “U svakom slučaju, ni Milan Nedić ni Draža Mihailović neće se naći u društvu kvislinga Drugog svetskog rata.”. Kriterijum kvislinštva u Srbiji, sa stanovišta SPC, nije dakle (ne)saradnja s fašističkom okupatorskom vlašću,[6] nego (ne)uvažavanje etničkih granica na prostoru bivše Jugoslavije. Slično stanovište prema granicama bivših jugoslovenskih republika ima i značajan deo srbijanske političke elite.[7]

Veći deo intelektualnog i dobar deo političkog potencijala Srbije nakon 5. oktobra angažovan je na negovanju kolektivne svesti o legitimnosti etničkih granica na Balkanu, isto onako kao i onda kada je na temelju takve svesti poveden rat. Jer – kako kaže jedan istoričar – “kada zapadna Evropa izgubi svoj sadašnji misionarski apetit za građenje hibridnih nacija, oličen u Petriču, Ešdaunu, Hakerupu, Štajneru i sličnima, Srbi treba da budu spremni za reviziju svog poraza”.[8] Pod pokroviteljstvom profesionalne istoriografije odvija se dosad neviđeni revizionizam u istoriografiji, čiji je glavni cilj obezvređivanje antifašističkog nasleđa, a glavna okosnica primitivni antikomunizam i rehabilitovanje četništva kao najprečišćenijeg istorijskog oblika etnonacionalne velikodržavne ideologije. Ali, nesumnjivo najznačajniju ulogu u ovom trenutku ima Crkva, kao institucija koja simboliše ideju svesrpskog jedinstva i koja nakon vojnog i političkog sloma nastoji da duhovno, kulturno i politički zaokruži onaj prostor koji usled ratnog poraza nije zaokružen državno, odnosno – kao u slučaju Crne Gore – nije zaokružen na željeni način. Ono što je dovelo do rata – osporavanje zatečenih i pokušaj uspostavljanja novih državnih granica po etničkom principu – ona ponovo nudi kao formulu za budućnost. Raspad Jugoslavije u toj formuli predstavlja samo prvu fazu u velikom projektu rekonstrukcije čitave regije po etničkom načelu. S obzirom na veliki uticaj koji ima u narodu u nju se polažu velika očekivanja, pa Crkva u svom poslu uživa snažnu logističku podršku države i vojske. Sa ovom poslednjom, Crkva je nakon 5. oktobra izgradila specifičnu zajednicu interesa koja se iskazuje kako neposrednom saradnjom tako i na simboličkom nivou.

Sada, kada Srpska pravoslavna crkva doživljava snažnu društvenu reafirmaciju i kada se sve otvorenije nameće kao vrhovni arbitar – počev od vaspitanja dece i omladine do sveukupne kulturne i civilizacijske orijentacije društva, njeno neprihvatanje vrednosti i principa modernog doba, a sa tim i odbacivanje sekularnog načela, predstavlja jednu od najozbiljnijih prepreka uspostavljanju modernog društva u Srbiji. Ovo utoliko više što svoju novu ulogu Crkva vrši u uslovima razorenog društva, krize identiteta i opšteg vrednosnog vakuuma koje su za sobom ostavili nedavno završeni ratovi.

Poseban problem u tome predstavlja okolnost da za te ratove kao i pustoš koju su oni prozveli i sama Crkva snosi znatan deo odgovornosti. Sa ovom odgovornošću SPC se još nije suočila, niti pokazuje znake spremnosti za samopreispitivanje i suočavanje sa njom. Naprotiv, ona danas ide u suprotnom smeru, ulažući sav svoj autoritet u nastojanje da svoju nacionalno-političku ulogu koju je povratila s početkom poslednjih ratova konačno institucionalizuje i tako je dodatno legitimiše. To je uloga koja se, danas ništa manje nego juče, temelji upravo na etnonacionalizmu i projektu svesrpskog ujedinjenja, a ujedno i na antimodernom kulturnom modelu koji je njegova pretpostavka. Umesto otklona prema tom projektu, Crkva se sve jasnije i nametljivije profiliše kao glavna uporišna tačka nastojanja da se projekat održi u životu. S obzirom da predstavlja okosnicu i jedinu istorijsku konstantu srpskog nacionalnog identiteta, SPC tako predstavlja ključni faktor blokade u koju je doveden srpski narod raspet između zahteva modernog doba s jedne strane, i fikcija, mitova i predrasuda u čijem je stvaranju, održavanju i oživljavanju Crkva odigrala i nastavlja da igra jednu od najznačajnijih uloga, s druge strane. A bez oslobananja od tih fikcija, mitova i predrasuda srpski narod će ostati trajno lišen identiteta moderne nacije.

Helsinška povelja, br. 75–76, jun-jul 2004.

Odlomci iz knjige Olge Popović-Obradović Kakva ili kolika država, Ogledi o političkoj i društvenoj istoriji Srbije XIX-XXI veka koju je priredila Latinka Perović u izdanju Helsinškog odbora za ljudska prava u Srbiji

Peščanik.net, 22.02.2009.


[1]    Srbi u Evropu, da; Evropa u Srbe, ne daj Bože! Pravoslavlje,1. juli 1999.

[2]   Pravloslavlje,1. juli 2002.

[3]    Intervju Patrijarha Pavla, Danas,5–7 januar 2002. U ovom pogledu SPC se kreće u krugu ideja poznatih pod nazivom “nova srpska desnica”, koje su najbliže organicističkom konceptu društva i države . O srpskoj organicističkoj misli videti Đorđević, M. 2003 (pr.) Srpska konzervativna misao, Beograd: Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji, s. 5–33.

[4]   Neka pitanja naše vere 1998. Navedeno prema nedeljniku Vreme,19. decembar 2002.

[5]    Već od 1990. godine njeni velikodostojnici pozivaju na podelu Jugoslavije po etnokonfesionalnim granicama i stvaranje srpske homogene etničke države, izričito predlažući podelu BiH i promenu granica Hrvatske. (Perica, V. 2002. Balkan Idols. Religion and Nationalism in Yugoslav States, Oxford: Oxford University Press) Kasnije, kada je rat za nove granice već bio u toku, takvi pozivi su postali uobičajena stvar, a 1992, Sabor SPC izdao je i zvanično saopštenje da ne priznaje avnojevske granice

[6]    Milan Nedić je bio predsednik kvislinške vlade u okupiranoj Srbiji za vreme Drugog svetskog rata.

[7]   Tako, na primer, za bivšeg predsednika SRJ, sadašnjeg premijera srpske vlade, Vojislava Koštunicu (koji inače Dimitrija Ljotića drži za visokomoralnog političara), unutrašnje granice bivše Jugoslavije predstavljaju “komunističko nasilje” čiji je glavni cilj bio da se “Srbija učini manjom nego što jeste, a druge republike učine većim nego što one stvarno jesu”. Shodno ovakvom razumevanju granica Srbije, ovaj političar zaključuje “da najveće osvajanje i ‘etničko čišćenje’ od izbijanja rata u Jugoslaviji… (predstavlja) progon Srba iz Krajine, Zapadne Bosne i Sarajeva” (Srpski narod na raskršću, Obraz,3–4/1996).

[8]    Srđa Trifković, Danas, 16–17. novembar 2002, str XVIII

Kad laž postane istina.
Dvogodišnjica smrti Ivana Stambolića

Vukovar, Sarajevo, Srebrenica, s jedne, i Ivan Stambolić, s druge strane, imaju nečeg zajedničkog. Oni su žrtve jednog istog zla – pomahnitalog srpskog nacionalizma i velikodržavlja. Vukovar, Sarajevo i Srebrenica žrtve su njegove genocidnosti; Ivan Stambolić, pak, žrtva je unutrašnjeg političkog zločina koji je, jednako kao i genocidnost, od takvog nacionalizma nerazlučiv. Ako su drugi narodi morali da nestanu da bi se ostvario san o srpskoj Jugoslaviji ili Velikoj Srbiji – svejedno – onda je isto tako morala da nestane i ona Srbija čiji to san nikada nije bio i koja je u njemu, naprotiv, oduvek videla nesreću nesagledivih razmera. Ivan Stambolić je, sticajem istorijskih okolnosti, u jednom trenutku postao simbol te Srbije i zato je morao da nestane. Tragična sudbina Ivana Stambolića je tragična sudbina Srbije – manjinske ali ipak Srbije – koja je ovu zemlju morala zadesiti onda kada je u njoj pobedio nacionalizam.

Ali, sa Ivanom Stambolićem trebalo je uništiti ne samo simbol druge Srbije nego i svedoka njenog postojanja. Kao što je sa Sarajevom, celom Bosnom, trebalo uništiti i simbol zajedničkog života i svedočanstvo o tome da je takav život itekako moguć. Druga Srbija koju je simbolisao Ivan Stambolić i ideja zajedničkog života koju je simbolisala Bosna dve su strane jedne iste neporecive istorijske istine, koja se jedino zločinom može opovrgavati. Jedna bez druge one ne postoje. Vreme će pokazati da li će ta istina odoleti nasilju koje se nad njom vrši ili će, naprotiv, zločin učiniti da laž postane istina, a istina laž.

Više puta je rečeno da je Ivan Stambolić neugodan svedok. I doista, on svojom životnom pričom razbija u paramparčad lažnu sliku naše novije prošlosti, koju pobednički nacionalizam u Srbiji neprekidno slika već punih 15 godina. Svaki detalj u tom konstruktu, Stambolićeva istorija iz temelja dovodi u pitanje – pukim činjenicama, hronologijom događaja, jednostavnom logikom.

Njegova ispovest je prvorazredno svedočanstvo o dubinskim uzrocima raspada i rata u Jugoslaviji. Ona će nam nepobitno pokazati da, ako i nije bila “najtragičniji”, Osma sednica nije bila nimalo bezazlen doganaj u našoj istoriji. Daleko od običnog unutarkomunističkog obračuna u borbi za vlast, ona je označila radikalan otklon od dotadašnje nacionalne politike srpskih komunista i početak ostvarivanja drugog, u osnovi suprotnog programa – etnonacionalističkog i velikodržavnog programa, kog je Stambolić nazvao “memorandumskom” politikom i već na samom početku zla, ocenio kao In memoriam Jugoslaviji. Bio je to stari srpski nacionalni program, onaj koji je prethodio pobedi komunista u Jugoslaviji i koji je oživljen nakon Ustava iz 1974. Na njemu je Milošević, bezrezervnom podrškom “antikomunista”, uspeo da u Srbiji izbriše svaki trag komunističko-antikomunističke podele.

Za Stambolića, Jugoslavija je značila sporazum ravnopravnih naroda; za Miloševića, ona je podrazumevala dominaciju Srba, ako treba i po cenu rata i genocida. Između takve dve nacionalne politike nema dodirnih tačaka. Zato, Stambolić i Osma sednica svedoče o tome da odgovor na pitanje (dis)kontinuiteta treba tražiti ne u odnosu prema komunizmu – pitanje tog odnosa u ovoj zemlji nikada se ozbiljno nije ni postavilo – nego u odnosu prema programu velikodržavnog etnonacionalizma. Stambolić je dosta neugodan svedok, koji nam kazuje da je suštinski diskontinuitet u Srbiji napravljen dolaskom, a ne odlaskom Miloševića sa vlasti, te da je mera promene u Srbiji nakon Petog oktobra na prvom mestu mera otklona od projekta sa kojim je Milošević pobedio Stambolića. Bez tog otklona promene mogu postojati samo kao farsa ili kao iluzija – ne i kao stvarnost. Stambolić na to podseća i zato se ne treba čuditi što je nastupanjem doba odgovornosti njegovo svedočenje za neke postalo nepodnošljivo. Ali, utoliko je veća i njegova važnost, za sve one koji traže putokaz u procesu samoosvešćenja.

U jednom trenutku komunističke istorije Srbije, Ivan Stambolić je, sticajem različitih okolnosti, postao nosilac politike koja se može odrediti kao jedna od istorijskih alternativa moderne Srbije. U čemu je sadržina te alternative?

Ključni sukobi u modernoj istoriji Srbije odvijali su se na tri plana. Ono što njih bitno karakteriše, je to da su menu sobom povezani i, drugo, da predstavljaju fenomene dugog trajanja.

Prvi i verovatno ključni sukob odvijao se na planu opredeljenja za jedan od dva moguća strateška pravca srpske nacionalne politike, koje su političari s kraja XIX i s početka XX veka dosta precizno odredili kao “srpski” i “srbijanski”.

“Srpski” je značio svesrpsku nacionalnu politiku, usmerenu ka svenacionalnom državnom ujedinjenju, koje predstavlja prioritet državne politike i kome se podređuju pitanja unutrašnjeg društvenog razvoja, kao što su kultura, materijalno blagostanje, individualne slobode, zakonitost i slično.

Drugi pravac, onaj koji su onovremeni političari nazivali “srbijanski”, i sam je težio svenacionalnom državnom ujedinjenju, ali je unutrašnji razvoj, po značaju stajao ispred pitanja granica. Što je još važnije, u okviru ovog drugog strateškog izbora, “srbijanskog”, vremenom je kao rešenje srpskog nacionalnog pitanja prihvaćena jugoslovenska opcija, a potom, kada je Jugoslavija već stvorena, u okviru takve – mogli bismo reći moderne političke tradicije – prihvaćena je ideja federacije. Ona prva, “srpska” nacionalna politika nikada nije, bar ne iskreno i stvarno, prihvatila ideju federacije, već je Jugoslaviju doživljavala kao proširenu srpsku državu. Ivan Stambolić je bio nocilac “srbijanske” politike.

Drugi veliki sukob koji obeležava modernu istoriju Srbije jeste sukob različitih koncepata društva i države – sukob između, najuopštenije rečeno, kolektivističkog i individualističkog poretka. To je sukob koji se u istoriji Srbije ne iscrpljuje u, nama savremenicima poznatoj istorijskoj alternativi: komunizam ili kapitalizam. On je znatno strariji i trajniji, ima različite modalitete i latentno ili otvoreno, manje ili više zaoštren, traje neprekidno od sedamdesetih godina XIX veka sve do danas. Ivan Stambolić je delovao u okviru komunističkog pokreta, ali je pripadao onoj – mora se reći ne naročito snažnoj njegovoj struji koja je svoju privrženost jugoslovenskom komunizmu daleko više razumela kao privrženost njegovom federalnom modelu, a daleko manje, ili nimalo, kao pristajanje uz projekt kolektivističke i egalitarističke zajednice.

Konačno, treći veliki sukob koji neprekidno traje u Srbiji poslednjih sto godina predstavlja borba za prevlast između legalnih, odnosno ustavnih institucija vlasti – onih koje su podložne kontroli javnosti, s jedne, i vanustavnih institucija političke moći, na prvom mestu vojske, crkve, partijske nomenklature, vođe, s druge strane. Ovaj sukob predstavlja jedno od najmarkantnijih i najvažnijih obeležja moderne istorije Srbije. Ovaj sukob, koji se odvija i dan-danas, bio je najpogubniji za život Ivana Stambolića. Ali, uvek je bio i ostao najpogubniji i za Srbiju.

Danas, 24-25. avgust 2002.

Odlomci iz knjige Olge Popović-Obradović Kakva ili kolika država, Ogledi o političkoj i društvenoj istoriji Srbije XIX-XXI veka koju je priredila Latinka Perović u izdanju Helsinškog odbora za ljudska prava u Srbiji

Peščanik.net, 22.02.2009.

O govoru mitropolita Amfilohija Radovića nad odrom Zorana Đinđića u Svetosavskom hramu

Zašto je ubijen Zoran Đinđić – to je pitanje kojim će se, bojim se, najmanje baviti pravosudni organi, mada ni njih ne treba isključiti, pitanje kojim će se najverovatnije baviti istorija, odnosno istoriografija, ali i kojim bi bilo preko potrebno da se bavi srpsko društvo, ukoliko hoće da postane normalno. Time, naravno, ne želim da kažem da se ubistva premijera ili predsednika ne dešavaju i u drugim državama, u drugim društvima, čak i daleko civilizovanijim od našeg, ali ono što je specifično za ovo ubistvo jeste da su u njemu, odnosno iza njega stajale sve relevantne institucije društva i države, počev od generala, odnosno vojske, preko sveštenika, odnosno crkve do naučnika i pisaca, odnosno njihovih relevantnihi institucija. Takvih primera ubistava premijera i predsednika zaista je, ako ih uopšte i ima, malo, a ja čak i ne bih rekla da ih ima.

Odmah nakon ubistva premijera, mnogi tumači tog doganaja okrenuli su se nešto daljoj prošlosti, pa su pokušali da u njoj potraže neke primere za koje bi se mogla utvrditi sličnost sa slučajem ubistva premijera Đinđića. Obično se pominjao knez Mihailo Obrenović, zatim kralj Aleksandar Obrenović, pa kralj Aleksandar Karađorđević. Po mom dubokom uverenju, daleko preciznije, tačnije od svih analitičara, onaj nešto dublji istorijski kontekst, razumeo je niko drugi nego Amfilohije Radović u govoru koji je održao pored odra pokojnog premijera, u govoru koji je nazvan Opelom premijeru Zoranu Đinđiću.

U tom svom govoru Amfilohije Radović je Zorana Đinđića povezao sa dinastijom Obrenović, koja je pod kraljem Milanom Obrenovićem  postala simbol vezivanja Srbije za zapad, a samim tim i za politiku modernizacije Srbije. Za ogromnu većinu onovremene Srbije, dakle s kraja XIX veka ta politika okretanja ka zapadu bila je zapravo ravna izdajstvu. Zato je ubistvo poslednjeg Obrenovića nakon kojeg je došlo do duge vladavine Narodne radikalne stranke za onovremenu Srbiju kvalifikovano, interpretirano ne kao zločinački čin nego kao legitiman, kao herojski čin, čije izvršioce ne treba kažnjavati, nego ih treba slaviti kao heroje i spasioce naroda. Upravo tu istoriju Srbije vrlo dobro je naučio i vrlo je dobro razumeo Amfilohije Radović i tim svojim govorom on je onima koji su u Srbiji to umeli da čuju i razumeju poručio: tako prolaze u Srbiji oni koji je vode na Zapad, oni su uvek bili i ostaće izdajnici i zato oni predstavljaju legitimnu metu za odstrel. To je ta crvena nit koja povezuje ubistvo Zorana Đinđića sa tom nešto daljom prošlošću Srbije koju je Amfilohije Radović u najvećem pravoslavnom hramu predočio srpskoj javnosti na jedan vrlo dijabilički način.

Postoji, međutim, jedan bliži i rekla bih značajniji istorijski kontekst od ovoga na koji je ukazao Amfilohije Radović u Opelu pokojnom premijeru. Treba se pomeriti za 100 godina unapred, u vreme kada je ideja moderne Srbije koju je simbolisao pokojni premijer Đinđić postala problematična ne samo više i ne na prvom mestu iz nekih načelnih, ideoloških, kulturoloških razloga koji su mogli čak prerasti u pravu mržnju prema Zapadu. Pojavio se jedan mnogo prozaičniji razlog otpora takvoj viziji Srbije, a on je bio vezan za činjenicu da je Srbija u to vreme, nakon svršenih ratova devedesetih i zločina nevinenih razmera, neumitno ušla u doba odgovornosti. Pokazalo se da Srbija nije spremna za takvo suočavanje i da je u njoj previše onih koji zaziru od takvog suočavanja, boje ga se, bilo zato što se boje moralne odgovornosti, odgovornosti pred istorijom, političke odgovornosti ili se možda boje i krivične odgovornosti.

Svi su oni s razlogom u Đinđiću prepoznali veliku opasnost i umesto njegovoj koncepciji moderne Srbije, oni su se okrenuli politici legalizma, a to znači i kontinuiteta sa režimom Slobodana Miloševića. I to je zapravo bila smrtna presuda za Zorana Đinđića, jer ta politika legalizma, zapravo kontinuiteta sa prethodnim režimom, mogla se oslanjati i faktički se oslanjala samo na takozvani patriotski blok, odnosno na antihaški lobi i organizovani kriminal, koji su, naravno, među sobom bili simbiotički povezani i koji su vrlo brzo nakon 5. oktobra rekonsolidovani, i iz dana u dan sve više dobijali na značaju.

Temeljne državne institucije koje su prethodno bile sistematski i do kraja razorene, potom kriminalizovane, upregnute su tada u funkciju odbrane ratno-zločinačke mafije. Svi su se oni međusobno povezali, došlo je do isprepletanosti njihovih interesa i oni su se sklupčali u jedno jedinstveno zlo. Situacija je bila, takoreći, bezizlazna, saradnja sa Hagom je bila pod sistematskom blokadom, lustracija se odbacivala, a sudovi su bili ili nesposobni ili korumpirani ili kako vidimo i upleteni u organizovani kriminal. Tada se Srbija zapravo davila u zločinu.

Sa svim tim nosio se Zoran Đinđić i prva reformska vlada. Eto, to su bili ti rezultati legalizma sa kojim se posle 5. oktobra pravdala svaka blokada reformi koju je vlada premijera Đinđića pokušavala da ostvari. Naravno da je od početka bilo jasno da je politika legalizma obično ruganje zdravoj pameti, ali tada je, 12. marta, postalo jasno da to ima jedan ozbiljniji cilj, a to je – i posle Miloševića – Milošević, a to je podrazumevalo i put ka novom zločinu. Na taj način je 12. marta, tim ubistvom zapravo srušen mit o 5. oktobru, tada je u stvari, znači posle 5. oktobra, a ne pre 5. oktobra, toj viziji moderne Srbije zadat najteži udarac, ako ne i odlučujući udarac, jer tada je Srbija bila suočena sa saznanjem da se borba za modernu Srbiju može izjednačiti sa Sizifovim poslom, i to poslom za koji se plaća najveća cena.

Peščanik, 10. mart 2006.

Odlomci iz knjige Olge Popović-Obradović Kakva ili kolika država, Ogledi o političkoj i društvenoj istoriji Srbije XIX-XXI veka koju je priredila Latinka Perović u izdanju Helsinškog odbora za ljudska prava u Srbiji

Biografija Olge Popović-Obradović
Latinka Perović

U onoj meri u kojoj ničiji život ne protiče van vremena i prostora, svaka je biografija, u malom, i istorija vremena i prostora koji su pojedincu dani.

Olga Popović–Obradović je rođena 14. aprila 1954. godine u Mariboru (Slovenija). Deceniju posle Drugog svetskog rata, koji je obeležio živote oba njena roditelja. Otac, Vujadin Popović (1916–1991) bio je jedno od sedmoro dece siromašne seljačke porodice iz Pipera (Crna Gora). Vojsku i Pravni fakultet Univerziteta u Beogradu završio je za tri i po godine (1940). Na studijama se pridružio antirežimskom studentskom pokretu, a 1941. godine bio je primljen u Komunističku partiju Jugoslavije.

U Narodnooslobodilačkom ratu učestvovao je, zajedno sa porodicom, od prvih dana. Jedna njegova sestra, po kojoj je Olga dobila ime, poginula je u ratu, kao partizanka. Četvorogodišnje ratovanje, tokom koga je obavljao razne vojne i političke dužnosti, Vujadin Popović je završio u borbama za oslobonenje Makedonije (1945). Tada je sreo i svoju životnu saputnicu. Radni vek je proveo u Jugoslovenskoj narodnoj armiji. U penziju je otišao kao general-pukovnik. Svoje najznačajnije delo Parlamentarizam u Srbiji od 1903. do 1914. godine Olga Popović–Obradović posvetila je svome ocu.

Majka Olge Popović–Obradović, Radmila Ajtić (1922) jedno je od petoro dece stare srpske porodice iz Prizrena: svi su se školovali. Uz starijeg brata, Predraga Ajtića[1] (1921–1979), i ona se rano politički angažovala. Tokom Drugog svetskog rata radila je ilegalno u Prizrenu, pod imenom Aurora Dukanini, a zatim je bila borac u jedinicama Narodnooslobodilačke vojske na Kosovu i u Makedoniji. Posle rata je završila fakultet. Predavala je srpski jezik i književnost u IV beogradskoj gimnaziji, i podizala troje dece.

Životne putanje roditelja Olge Popović–Obradović imaju dvostruki značaj za formiranje njene ličnosti: i kao najuži emotivni ambijent i kao širi socio-politički kontekst. Po obrazovanju i socijalnom statusu koji su imali u najvećem delu života, oba roditelja Olge Popović–Obradović su tipični predstavnici srednjeg staleža. U isto vreme, oni su od svoje rane mladosti bili pripadnici pokreta u čijim je ideološkim osnovama bila socijalna jednakost. U seljačkom siromašnom narodu, srednji stalež se, kao po zakonu, ciklično stvarao, uništavao, pa ponovo vaskrsavao. Na kraju Drugog svetskog rata uništen je srednji stalež koji je stvoren između dva svetska rata. Krajem XX veka, u antibirokratskoj revoluciji, zadat je udarac srednjem staležu nastalom ne samo izvan ideološki egalitarnog pokreta, nego i unutar njega: “nova klasa”, “crvena buržoazija”. Kritika je uvek polazila sa pozicija izvornih načela levičarskog pokreta: socijalne jednakosti i pravde koje je svoj politički izraz dobijalo u narodnoj samoupravi, odnosno narodnoj državi čije je vezivno tkivo bila narodna partija.

Sudbina roditelja Olge Popović–Obradović ukršta se sa sudbinom roditelja supruga Olge Popović Obradović, dr Ivana Obradovića, profesora matematike na Rudarsko-geološkom fakultetu Univerziteta u Beogradu. Obradovići su pripadali srednjem staležu, koji je socijalno degradiran i politički poražen 1945. godine.

Otac Ivana Obradovića, Miodrag Obradović, poticao je iz male trgovačke porodice, koja se, uoči Drugog svetskog rata, iz Kragujevca preselila u Beograd. Za vreme rata bio je pasivan. Mobilisan je za Sremski front, sa koga se, posle ranjavanja, vratio kao ratni vojni invalid. Matematičar po obrazovanju, celog života se bavio statistikom: radio je u Saveznom zavodu za statistiku. Sa majkom Ivana Obradovića, Gordanom Mišković, ništa nije bilo tako ravno. Ćerka Milana Miškovića, jednoga od tri vlasnika farmaceutske kompanije, koja je posle nacionalizacije postala preduzeće u državnoj svojini – “Srbolek”. Pre rata, Mišković je politički bio blizak Milanu Grolu, koji je posle smrti Ljube Davidovića (1940) došao na čelo Demokratske stranke, a njegova ćerka podmlatku Demokratske stranke: sarađivala je i prijateljevala najviše sa potonjim poznatim istoričarem Dimitrijem Đorđevićem[2]. Za vreme rata, Milan Mišković nije prekidao proizvodnju: “narodu su uvek potrebni lekovi”. Njegov sin Ivan, po kome, pak, Ivan Obradović nosi ime, bio je prevodilac Draže Mihailovića, i u ratu je nestao. Posle rata, i Milan i Gordana Mišković bili su hapšeni. Milan Mišković je relativno rano umro. Gordana Mišković je upisala medicinu, završila matematiku, koju je predavala u međunarodnoj školi u Beogradu. Engleski jezik je naučila u toku Drugog svetskog rata slušajući Radio London. Davala je privatne časove engleskog jezika i visokim dužnosnicima nove vlasti. Čini se da je upravo na tim časovima i počeo da slabi njen osećaj oštre podele društva na pobednike i pobeđene. Nastala je neka pomirenost, ako ne i pomirenje.

U građanskom ratu, koji se vodio u okupiranoj zemlji, Popovići i Ajtići, Obradovići i Miškovići, bili su na suprotnim stranama. Rat je bio drama i neizbežan deo pamćenja i jednih i drugih, ali nije zauvek odredio njihove živote. Baš zato nije presudno uticao na živote njihove dece. Iskustvo, mudrost, ljudska i građanska zrelost roditelja – oni koji prođu kroz patnju ne osećaju potrebu za osvetom – omogućili su slobodno odrastanje dece. I za Olgu Popović i za Ivana Obradovića rat je bio istorija, jer je u njihovim roditeljima on bio završen, kako bez trijumfalizma, tako i bez revanšizma. Možda bi i bez toga njih dvoje, Olga Popović i Ivan Obradović bili zajedno. Ali, teško da bi Popovići toliko voleli zeta, a Obradovići se ponosili snahom.

Kao vojno lice, otac Olge Popović–Obradović premešten je u Beograd, gde je ona, 1972. godine, maturirala. Završila je nižu i upisala srednju muzičku školu: muzika ju je i povezala sa Ivanom Obradovićem. Veoma muzikalna (svirala je klavir i imala izuzetan glas) u mladosti je pomišljala na muzičku karijeru. Prijatelji su je na to podsticali i zbog njenog izgleda: nju je bilo moguće zamisliti kao opersku divu. Na trećoj godini Pravnog fakulteta, iako briljantan student, nosila se mišlju da se prebaci na studije svetske književnosti. Tražila je sebe sve dok nije shvatila da izbor životnog poziva ne znači odbacivanje drugih darova, već koncentraciju na jedan od njih koji ostali darovi kultivišu i oplemenjuju: bila je živi dokaz da nema dobrog istoričara bez široke kulture i poznavanja teorije.

Politička karijera nikada nije bila ambicija Olge Popović–Obradović. U završnim razredima gimnazije bila je primljena u Savez komunista. Na to nisu uticali ni njeno porodično poreklo, ni njena ideološka uverenja. U Savez komunista, koji je već bio masovna partija, primani su, po pravilu, najbolji đaci. Na Pravnom fakultetu bila je isključena iz Saveza komunista, ali ne iz nekih političkih razloga, već zbog nedolaženja na sastanke. Olga Popović–Obradović se teško uklapala u svaku organizaciju. Ona je volela individualan rad sa studentima mnogo više nego predavanja u čuvenoj “petici” na Pravnom fakultetu. Radila je i sa studentima koji nisu studirali pravo: čitajući njene radove, oni su je sami pronalazili.[3] Spoljni činioci razne vrste (rokovi, objavljivanje) nisu uticali na rad Olge Popović– Obradović. Ona se izolovala i istraživala: utvrđivala činjenice, povezivala ih i tumačila, uzimajući u obzir prethodne rezultate nauke: u svojim radovima ona se skrupulozno odnosila prema svojim prethodnicima u nauci. U realnom životu njeno ignorisanje spoljnih činilaca dovodilo je do komplikacija. Međutim, posvećena do neke vrste izmeštenosti iz svega dnevnog, Olga Popović–Obradović je iz svojih ruku ispuštala samo ono čime je bila relativno zadovoljna. Jedni su to tumačili njenom samouverenošću, drugi – nesigurnošću. A u pravu su bili i jedni i drugi. Jer, ono što Olgu Popović–Obradović čini naučnikom nije samo pitanje spoljne slobode za stvaranje, već osećaj unutrašnje slobode stvaraoca koji je tesno povezan sa njegovom odgovornošću. Nema ničeg do čega su istraživanja dovela Olgu Popović–Obradović a da ona nije našla način da to i saopšti. U isto vreme, da tamo gde su joj nedostajali argumenti za zaključke, ne nagovesti potrebu novih istraživanja.

Na Pravni fakultet Univerziteta u Beogradu, Olga Popović– Obradović se upisala 1972. godine; diplomirala je 1977, sa prosečnom ocenom 9,86. Položila je 30 ispita, i to kod profesora iz generacija sa kojima se Pravni fakultet, u toku tri decenije, oporavio od gubitaka koje je pretrpeo u Drugom svetskom ratu i neposredno po njegovom završetku. Samo iz četiri predmeta dobila je ocenu 9 (devet), a iz svih ostalih – ocenu 10 (deset).[4] Visoke ocene na studijama sigurno govore o sposobnostima recepcije i interpretacije naučenog, ali nisu uvek i pokazatelj naučnih predispozicija. U slučaju Olge Popović–Obradović, one su bile preporuka da, 1978. godine, bude izabrana za asistenta – pripravnika na Katedri za pravnu istoriju Pravnog fakulteta.

Na postdiplomskim studijama na Pravno istorijskom smeru Pravnog fakulteta, koje je upisala odmah po završetku studija, Olga Popović– Obradović je pokazala i talenat za nauku: sposobnost za samostalno mišljenje, i mimo i protiv stereotipa. O tome govore njeni seminarski radovi na postdiplomskim studijama, koji su uvršteni u ovu knjigu.[5] U njima se vide tragovi naučenog i oseća se uticaj stanovišta koja su bila vladajuća u istoriografiji. Ali i sposobnost istraživača da postavlja pitanja i traži vlastite odgovore. Bez mladalačke nadobudnosti, uz poštovanje autoriteta, Olga Popović–Obradović uočava probleme i argumentuje njihovo objašnjenje. Postdiplomske studije završava 1985. godine odbranom magistarske teze pod naslovom Državno uređenje u nacrtu ustava Stojana Protića (1920. god.). Rad je ocenjen sa odlikom i, bez prerade, objavljen.[6]

Jasni su razlozi koji su uticali na izbor teme magistarske teze, koja je obimom i rezultatom istraživanja dosegla nivo doktorata. Najpre, borbe oko karaktera prvog ustava Kraljevine SHS, u kojima se ogledao “sudar dveju teško pomirljivih koncepcija o osnovama na koje treba postaviti pravno uređenje odnosa između države i oblasti kao najviših jedinica lokalne vlasti” – unitarne, manje ili više centralizovane, i federativne države.[7] Zatim, ličnost Stojana Protića, jednog od ključnih ljudi Narodne radikalne stranke i jednog od “najboljih znalaca ustavnog prava koje je Radikalna stranka ikad imala” (Slobodan Jovanović). Najzad, “Protić je u odnosu na većinu srpskih političara pokazao viši stepen zrelosti”.[8]  Prema maksimalističkim zahtevima centralističkog bloka, koji su činili Radikalna i Demokratska stranka, ustavni nacrt Stojana Protića predstavljao je neprihvatljiv kompromis. A, ustvari, “ne želeći federaciju, Protić je pokušao da snagu posebnih državnopravnih zahteva ukroti”, i to tako “što će državnu politiku – za koju je do kraja svog života bio uveren da treba da bude delo Radikalne stranke – saobraziti jugoslovenskoj nacionalno-političkoj stvarnosti, ali samo u onoj meri koju je smatrao neophodnom i dovoljnom”.[9]

Pravni položaj pokrajina u državi Protić je smestio u okvire svojih “političko-doktrinarnih opredeljenja uobličenih još za vreme kada je Srbija živela pod apsolutizmom Obrenovića”.[10]  Ta su se opredeljenja temeljila na ustavnosti, parlamentarizmu i lokalnoj samoupravi: “Sasvim daleko od modernih, posleratnih političko-filozofskih i državno-pravnih koncepcija”.

U zaključku svoje magistarske teze Olga Popović–Obradović je otvorila dva pitanja. Prvo, da li je ustavni nacrt Stojana Protića, s obzirom na veliku ulogu koju je imao u stranci i na njegov nezavidan kraj,[11]  bio dokaz spremnosti stranke “da se trezvenije suoči sa složenošću nacionalnog problema nove, jugoslovenske države”,[12]  ili je “strogo centralistički kurs u politici držanog uređenja u suštini bio jedina postojeća i jedina moguća solucija u krilu ove stranke, dok je Stojan Protić bio samo usamljeni pojedinac”…[13] Drugo, da li je i Protićev ustavni nacrt mogao biti osnova “pronalaženja sporazuma sa hrvatskim i slovenačkim građanskim strankama”.[14] I jedno i drugo vodilo je u istraživanje nacionalnog pitanja jugoslovenskih naroda, pre svega hrvatskog.

Nikola Pašić i Stojan Protić razlikovali su se u taktici ali ne u strategiji. Pašić je bio dosledniji: “Kad govorismo o ustavu neki naši ljudi (Stojan Protić – L. P.) su tražili da se Hrvatima da neka vrsta samostalnosti. Srbija koja je toliko žrtvovala za ovo oslobođenje i ujedinjenje nije mogla na to pristati. Mi nismo želeli da oni budu sluge, ali morali smo staviti do znanja da smo mi Srbi bili ti, koji smo izvojevali slobodu i omogućili ujedinjenje“.[15]

Iako se u godinama posle odbrane magistarske teze u svojim radovima bavila pitanjima vezanim za prvi ustav Kraljevine SHS, Olga Popović– Obradović nije nastavila istraživanja u tom pravcu.[16]  Ona se okrenula početku XX veka, idući i unatrag i unapred. Nju je najviše zaokupljalo razdoblje od sticanja državne nezavisnosti (1878) do dinastičkog prevrata (1903), pa do početka Prvog svetskog rata (1914). Posmarano u celini, delo Olge Popović–Obradović deluje kao realizacija nekog unapred postavljenog plana. Takvim ga, međutim, čini logika istraživanja.

Kao magistar, Olga Popović–Obradović je, 1987. godine, izabrana za asistenta na Katedri za pravnu istoriju Pravnog fakulteta. U toku osamdesetih godina je, u dva navrata, boravila na stručnom usavršavanju u Francuskoj.[17]  Govorila je francuski i engleski jezik.

Posle više varijanti, doktorsku tezu je prijavila pod naslovom Parlamentarizam u Kraljevini Srbiji 1903–1914. godine. Istraživanja i pisanje teze trajali su skoro deset godina. Prijateljima i kolegama činilo se da tome nema kraja. Ali, oni koji su bili u toku sa svakom etapom rada Olge Popović–Obradović bili su strpljiviji. Ne samo zato što su osećali da je u deceniji krize, ratova i raspada jugoslovenske države, Olga Popović–Obradović u radu našla zaklon, već što su bili svesni pionirskog karaktera njenih istraživanja. Kada je već bila privela kraju istraživanja istorijskih, političkih i pravnih osnova srpskog društva na koje je postavljena jedna evropska institucija, i mogla da uradi, u školskom smislu reči korektan rad, Olga Popović–Obradović je zaključila da za razumevanje parlamentarizma u Srbiji na početku XX veka treba definisati teorijsko-metodološki okvir i precizirati sam pojam parlamentarizma. Tako je krenula u proučavanje parlamentarizma u zemlji porekla – Engleskoj i na evropskom kontinentu. To ju je i dovelo do zaključa da se parlamentarizam u Srbiji mora posmatrati na dva nivoa: na nivou norme i na nivou prakse, stvorivši time model za proučavanje i razumevanje modernih pojava u predmodernom društvu.

Za razliku od većine srpskih istoričara, koji su, ostajući na nivou norme, stvorili mit o “zlatnom dobu srpske demokratije”, Olga Popović–Obradović je utvrdila i domete i ograničenja srpskog parlamentarizma “u začetku”. U siromašnoj seljačkoj zemlji, bez liberalnih tradicija, sa snažnom nacionalnom ideologijom, praksa se razlikovala od uzora, i nastajao je onaj čuveni neprevladivi raskorak izmenu reči i dela, na koju su se žalili svi politički vođi u Srbiji XIX i XX veka. Jer, kako je bila moguća politička pluralnost, bez koje je nezamisliv parlamentarizam, u zemlji u kojoj je stvaranje nacionalne države bilo pitanje svih pitanja, a narodnjaštvo njena jedina tradicija. Drugim rečima, “kakve su bile realne mogućnosti Srbije za očuvanje liberalno-demokratskih institucija u uslovima u kojima je postojao spoj između slabih socijalnih temelja na kojima su one počivale, s jedne strane, i snažnog nacionalizma, čija je osnovna sadržina podrazumevala rat”. A “to su ona pitanja bez čijeg odgovora istorija srpskog parlamentarnog iskustva 1903–1914. ostaje delimično objašnjena”.[18]  Kao, uostalom, i istorija svake institucije modernog društva.

Jedan od razloga za dug rad na doktorskoj tezi, za višedimenzionalna istraživanja i veliku akribiju, ležao je u osećanju Olge Popović–Obradović da ona ide uz struju, protiv mita o “zlatnom dobu srpske demokratije”, koji su stvorili pobednici – vojska i radikali. Ali i da istražuje ono što u isto vreme i živi, što je i njena savremenost. Ta koincidencija je sama po sebi bila dokaz da se radi o fenomenu dugog trajanja, koji treba proučavati dubinski, bez analogija i aluzija. Tek takva su proučavanja mogla dati, kako kaže Dubravka Stojanović, naučno delo “prekretno u srpskoj istoriografiji“, koje je “bitno pomerilo granice našeg saznanja i shvatanja srpske istorije“. Ko Olgu Popović–Obradović, kako kaže Stojanovićeva, “bude razumevao i poštovao vodiće tu disciplinu (istoriografiju – L.P.) i dalje ka ostvarenju principa naučnosti. Ko to ne bude mogao ili ne bude hteo da prati put koji je Olga Popović–Obradović postavila u istoriografiji vrteće se u mitomanskom krugu istrgnutom od realnosti”.[19]

Svoju već kultnu doktorsku tezu Olga Popović–Obradović odbranila je s odlikom, 1996. godine, na Pravnom fakultetu Univerziteta u Beogradu. Sledeće, 1997. godine, na istom fakultetu izabrana je u zvanje docenta na predmetu Nacionalna istorija države i prava.

U toku rada na doktorskoj tezi, Olga Popović–Obradović objavila je više radova u časopisima za pravne i istorijske nauke, kao i u tematskim zbornicima.[20]  U veće radove posle odbrane doktorske teze spadaju njena dva rada koja je objavila u koautorstvu.[21]  Nastavila je i studijske boravke u inostranstvu.[22]

Iako je najviše volela kabinetski rad, rezervišući uvek noć za pisanje, Olga Popović–Obradović se nije klonila učešća u raznim vidovima naučnog života: za to joj je još uvek preostajao dan. Na svom Pravnom fakultetu bila je voditelj i predavač na nekolikim specijalnim kursevima.[23]  Isto tako, i na Alternativnoj akademskoj obrazovnoj mreži (AAOM), koja je bila organizovana posle promena u Srbiji u oktobru 2000. godine, i u optimističkom uverenju da je odigrala ulogu u inicijaciji promena u visokom školstvu, brzo prestala sa radom.[24]

Naučni renome koji je uživala učinio je da je Olga Popović– Obradović, po pozivu, učestvovala na više naučnih konferencija.[25]  I, iz istih razloga, bila je traženi saradnik istraživačkih projekata u zemlji i u inostranstvu.[26] Prihvatala se članstva i u uređivačkim odborima časopisa i u studijskim grupama.[27]  Na tu vrstu svoga angažovanja, Olga Popović– Obradović nije gledala kao na rasipanje energije i kao na udaljavanje od svoje glavne naučne preokupacije: realne istorije Srbije. Naprotiv: za nju je sve to bio način da proveri rezultate svojih istraživanja i to tako što će ih uporediti sa rezultatima do kojih su došli drugi istoričari. Ali i da pokaže da u srpskoj istoriografiji ne postoji samo jedna istina i da, osim mitskog mišljenja, postoji i kritičko mišljenje.

Kada su se, ujesen 2003. godine, javili prvi znaci bolesti, Olga Popović–Obradović je imala pedeset godina. Uz već odrasle ćerke i savršen brak, sa doktorskom disertacijom naučno priznatom kao granično delo u srpskoj istoriografiji, Olga Popović–Obradović je ulazila u novo razdoblje naučnog stvaranja. Izgledalo je da lekari lutaju, a oni su zapravo oklevali da saopšte istinu. Posle sedmočasovne operacije kojoj je bila podvrgnuta, oni su Olgi Popović–Obradović davali najviše još šest meseci života. Ona ih je demantovala. Uprkos medicini, živela je tri godine: najviše snažnom voljom i neiscrpnom misaonom energijom.

Teške terapije i novi hirurški zahvati nisu izmenili njen život. Putovala je, držala predavanja, čitala, pisala, ispitivala studente. Pred poslednji odlazak u bolnicu, završila je rad “Koreni antimoderne političke kulture u Srbiji”, koji je i rezime proučenog i skica za novu studiju, koja ju je zaokupljala još od odbrane doktorske disertacije.

Po vokaciji, Olga Popović–Obradović je bila naučnik; po habitusu – snažan individualac. Nije se dala lako upoznati, objasniti i razumeti: bila je uvek zaokupljena onim što je istraživala i o čemu je pisala. Ali, sagovornike nije morila naučnim pitanjima, već ih je, neosetno, uvlačila u svoja razmišljanja. Privatno, bila je na otmenoj distanci prema svemu. Neki su u tome videli njenu oholost, drugi način da prikrije svoju ranjivost. O bolesti ni svojih najbližih, ni svojoj, nikad nije govorila. Uvek doterana, sa karakterističnom bisernom ogrlicom i malom svilenom maramom oko vrata. Spremna za šetnje sa prijateljicama i razgovore u nekom od kafića, ali ništa manje za duge noćne rasprave. Obožavala je Mediteran. Tivat je bio mesto njenog mira i slobode: kao nigde drugde, tamo je puštala na volju i svom prelepom glasu. Do poslednjeg časa je živela kao da pred sobom ima sve vreme ovog sveta. Pre no što je otišla u bolnicu da se iz nje više ne vrati, kupila je novogodišnju jelku, okitila je poklonima i napravila porodičnu večeru. Otkud ta koncentracija? Da li je to bio način na koji se Olga Popović–Obradović, gorda kakva je bila, opraštala od života? Ili je prkosila smrti, koja je ionako sve mogla, a ipak je, kako bi rekao Danilo Kiš, toliko žurila? To bi, možda mogao znati samo Ivan, Olgina “Penelopa u muškom obličju”, kako je opraštajući se sa Olgom Popović–Obradović, rekao njen veliki prijatelj i kolega, profesor Sima Avramović.[28]

Umrla je 28. januara 2007. godine u Beogradu. Jedva da su bile dovoljne dve godine da se njena ostavština prikupi, sistematizuje i uobliči u knjigu kao trajno svedočanstvo o njenom jedinstvenom daru. Ali, pre svega kao otimanje od zaborava dela koje srpskoj istorijskoj i pravnoj nauci služi na čast.

Odlomci iz knjige Olge Popović-Obradović Kakva ili kolika država, Ogledi o političkoj i društvenoj istoriji Srbije XIX-XXI veka koju je priredila Latinka Perović u izdanju Helsinškog odbora za ljudska prava u Srbiji

Peščanik.net, 22.02.2009.


[1]    Kao student, Predrag Ajtić je bio proganjan i hapšen, a u jednim studentskim demonstracijama (1940. godine, u suzbijanju Ljotićevog Zbora i njegovih jurišnih odreda Belih orlova) bio je ranjen u obe noge. Do 1943. godine, kada je postao komesar Glavnog štaba za Kosovo i Metohiju, radio je ilegalno u Prizrenu. Posle rata je bio organizacioni sekretar Oblasnog komiteta za Kosovo i Metohiju. Zbog kritike Službe državne bezbednosti i njenih političkih pretenzija bio je povučen sa mesta ambasadora SFRJ u Bugarskoj, prošavši kroz tipično staljinističku procedru. Posle smene Aleksandra Rankovića je rehabilitovan. Bio je član Izvršnog komiteta CK SK Srbije i predsednik Socijalističkog saveza radnog naroda Srbije. Iz političkog života ponovo je uklonjen 1972. godine “zbog liberalističkog skretanja”. Uz sedam drugih jezika, govorio je turski i albanski. V. Leksikon Narodnooslobodilačkog rata i revolucije u Jugoslaviji 1941–1945. Prva knjiga. Beograd, 1980, str. 4–5.

[2]   Dimitrije Đorđević (1922, Beograd). Do 1970. godine radio u Istorijskom i Balkanološkom institutu SANU. Od 1970. redovni profesor Kalifornijskog instituta u Santa Barbari. Glavna dela: Izlazak Srbije na Jadransko more i konferencija ambasadora u Londonu 1912(1956);Carinski rat Srbije i Austro-Ugarske 1906–1911 (1962);Milovan Milovanović (1962); Ogledi iz novije balkanske istorije (1989). O godinama posle Drugog svetskog rata govori u uspomenama: Ožiljci i opomene, I-II, 1994, Isto, 2001.

[3]    V. Srnan Milošević, istoričar: “Sećanje na profesorku Olgu Popović–Obradović”.

[4]    Univerzitet u Beogradu. Upisnica. Index. Dosije br. 72 187.

[5]    V. u ovoj knjizi: Prilozi. I Naučni razvoj Olge Popović–Obradović, 1, 2.

[6]    Olga Popović,Stojan Protići ustavno rešenje nacionalnog pitanja u Kraljevini SHS. Savremena administracija, Beograd, 1988.

[7]   Isto, str. 102.

[8]   Isto, str. 103.

[9]   Isto.

[10] Isto, str. 105.

[11]  Stojan Protić (1857–1923), jedan od osnivača Narodne radikalne stranke i njen ideolog. Narodni poslanik i ministar u više vlada Kraljevine Srbije. Da bi oslabio Pašićev uticaj, regent Aleksandar je njemu poverio mandat za sastav prve jugoslovenske vlade (7. XII 1918 – 16. VIII 1919). Zbog nacrta ustava, u kome je predvinao obrazovanje samoupravnih oblasti, uglavnom u istorijskim granicama, došao je u sukob sa Pašićem i izgubio regentovu podršku. Osnovao je stranku Nezavisnih radikala i pokrenuo list “Radikal”, boreći se sa Pašićem, izgubio je uticaj. Nije izabran ni za narodnog poslanika u Kruševačkom okrugu, u kome je decenijama biran ogromnom većinom.

[12]  Olga Popović, Stojan Protić i ustavno rešenje nacionalnog pitanja u Kraljevini SHS. Savremena administracija, Beograd, 1988, str. 106.

[13]  Isto

[14]  Isto

[15]  Branislav Gligorijević,Parlamentarizam i političke stranke u Jugoslaviji (1919– 1929), Beograd, 1979, str. 281. V. Olga Popović, Branislav Gligorijević,Parlament i političke stranke u Jugoslaviji (1919–1929), Anali Pravnog fakulteta u Beogradu, 1980, br. 3–4.

[16]  V. Bibliografija radova Olge Popović–Obradović. Naučni radovi: 1, 2, 3.

[17]   École des hautes études en sciences sociales u Parizu: od novembra 1981. do marta 1982. kao stipendista francuske vlade i od decembra 1988. do marta 1989. kao stipendista Fonda za nauku.

[18]  Olga Popović–Obradović,Parlamentarizam u Srbiji 1903–1914. Drugo izdanje… str. 438

[19]  Dubravka Stojanović, “Olga Popović–Obradović i srpska istoriografija”.

[20]  V. Bibliografija radova Olge Popović–Obradović: Monografije, Naučni radovi, Stručni i publicistički radovi, kritike i prikazi.

[21]  Parlamentarizam u Crnoj Gori (autori: Olga Popović–Obradović, Mijat Šuković i Veselin Pavićević), CID, Podgorica, 2002. Za ovu knjigu Olga Popović–Obradović je napisala Uvod. O pojmu parlamentarizma i problemu njegove recepcije. I. Istorijski oblici. Od dualizma do monizma; II Recepcija; III Pitanje pravne suštine. Drugi rad je: Idea and Practice of Constitutionality in Serbia in 1869–1914 Period: Between the Liberal and “Popular” State, “Helsinki Files” No 3 (“Russia, Serbia, Montenegro”), authors: Jelica Kurjak, Olga Popović–Obradović, Mijat Šuković, Beograd, 2000.

[22]   U novembru 1998. bila je na studijskom boravku u Budimpešti u Curriculum Resource Center, Central European University. Na istom univerzitetu je, po pozivu, 2000. godine održala predavanje “Political Concepts of the Serbian Elite at the Turn of the Century: Between Liberal and ’Popular’ State”

[23]  Razvoj parlamentarne ideje i prakse u Srbiji u XIX i XX veku (Postdiplomske studije, 1997–1998); Istorija države i prava naroda Jugoslavije (Osnovne studije, 1997– 2007); Politička modernizacija u Srbiji do Prvog svetskog rata (Postdiplomske studije, 1999-2007)

[24]  Istorijsko naslene kao faktor demokratske tranzicije u Srbiji (Politička teorija i praksa demokratije, Centar za unaprenivanje pravnih studija i AAOM – dalje samo AAOM, 1999–2000); Autonomija/federalizam u ustavnim projektima Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (Regionalne studije, 2000–2002); Pravni položaj žene u Srbiji XIX i XX veka (Rodne studije, 2000–2002); Istorija evropske ideje (Evropske studije, 2000–2002).

[25]  International Conference “Culture and Reconciliation in Southeastern Europe”, Association for Democracy in the Balkans (ADB), Thessaloniki, June 1997; International Conference “The Future of the Balkans”, Aspen Institute Berlin et al., Budapest, March 1999; International Conference “Montenegro: Facts and Future”, Budva, October 1999; International Conference “Dialogue of Historians”, Friederich Neumann Stiftung, Herceg Novi, March 2001.

[26]  Uspostavljanje Srbije kao demokratske države, Pravni fakultet, Beograd; Strani uticaji i domaće pravo, Srpska akademija nauka i umetnosti, Beograd; Srpska elita izmenu modernosti i patrijarhalnosti, Beograd; Suočavanje s prošlošću, Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji, Beograd; Modernisierung des osteuropaischen Reshts bis zum Ersten Weltkrieg, Max-Plank-Institut für Europäische Rechtsgeschichte, Frankfurt am Main; Nationalism and Ethnic Violence in Twentieh-Century Southeastern Europe, Regional Graduate Training and Archival Preservation Center, Dubrovnik, Croatia, directed by Ivo Banac;Captive Status, Divided Societies. The Other History of the Balkans, Center for Applied Policy Research (Munich), Romanian Academik Society and Romanian Institute for Recent History (Bucharest), Joint Project (2005–2007).

[27]  Član uredništva: kulturnog magazina Gordogan, Zagreb (2003–2007); urenivačkog odbora Dubrovnik University Press, Inter-University Center, Dubrovnik (2002– 2007); “Regionalne inicijative projekta za suočavanje sa prošlošću”, grupa liberalnih intelektualaca iz Hrvatske, Bosne i Hercegovine, Kosova i Srbije (2002–2007); projektnog tima “Ustavnost i vladavina prava”, Centar za unaprenenje pravnih studija, Beograd (1997– 2001); studijske grupe “The Future of the Balkans”, Aspen Institute, Berlin (1997–1998).

[28]  Sima Avramović, Protiv stereotipa – u struci i u životu, Helsinška povelja, 103– 104, januar-februar, Beograd, 2007.