Foto: Ivana Tutunović Karić
Foto: Ivana Tutunović Karić

Svi promoteri nacionalizma u regionu slažu se makar u jednom: SPC ima veliki značaj za kolektivni identitet Srba (operativni termini u jeziku srpskog nacionalizma glase „srpskog naroda“ te „srpstva“). U političkoj razradi svoje uloge SPC neguje integralističko shvatanje srpske nacije, koje, posredno ili neposredno, negira državne granice u regionu. Ovakve se ocene u poslednje vreme najviše čuju od strane crnogorskih državnih zvaničnika, ali bi se sa njima u suštini složili i srpski nacionalisti. Razlika je u tome što prvi to vide u negativnom, a drugi u pozitivnom svetlu.

Izjave vodećih ljudi u SPC često daju za pravo navedenim interpretacijama. „Da carski Prizren, u kome su carovali Milutin i Dušan, da Pećka patrijaršija, koja je zvanična rezidencija srpskog patrijarha i srpske crkve bude izvan Srbije, to u našu glavu ne može da uđe“, rekao je nedavno patrijarh Irinej. Opravdano je onda zapitati da li su i manastiri na prostoru Crne Gore, takođe zadužbine Nemanjića, obuhvaćeni patrijarhovim državotvornim konceptom.

Poruka je politička i tiče se obima teritorije države Srbije. Ali se može čitati i ovako: „u našu glavu“ – to jest u našu imaginarno-kolektivnu srpsku glavu – „ne može da uđe“ Crkva koja Srbima ne bi propisivala državno-nacionalne poduhvate. Upravo je u tome mnogo dublji problem našeg pravoslavlja: crkvene starešine, bar za sada, nemaju drugi način da opravdaju postojanje Crkve i osmisle njenu društvenu ulogu. Ukoliko nije nacionalistička i nacionalno-formativna, onda Crkva srpskom narodu i ne treba – to zapravo kaže patrijarh.

Trenutna situacija u kojoj se nalazi SPC jedna je od najsloženijih u pravoslavlju. Za razliku od rimokatoličke crkve koja se u regulisanju svojih odnosa sa državama u kojima ima svoju crkvenu strukturu uvek može osloniti na papsku državu i svoje sređeno kanonsko pravo i protestantskih denominacija lako prilagodljivih državnom okviru – pravoslavne crkve, naročito u tradicionalno pravoslavnim zemljama, u mnogome zavise od odnosa koji njihova jerarhija izgrađuje sa nacionalnim establišmentom.

Ali je SPC ipak i regionalna crkva – naslednica nekadašnje Pećke patrijaršije – i njena se crkvena uprava nalazi u više različitih država na prostoru bivše Jugoslavije. Da bi takav regionalni poredak opstao, on zahteva odsustvo nacionalističkog mentaliteta, kako bi u svoje crkveno okrilje mogao prihvatiti ljude različitih nacionalnosti: Srbe, Crnogorce, Makedonce, ali potencijalno i pripadnike drugih nacionalnosti (Bošnjake, Albance ili Hrvate). Može li SPC ostati regionalna crkva, odnosno zadržati svoj kanonski poredak na teritoriji bivše Jugoslavije, a istovremeno nastaviti da neguje lokalna predanja, na prvom mestu Kosovski zavet, koji ima snažnu političku poruku koncepta „srpskog naroda“. Teško da je tako nešto izvodljivo. I to vidimo na primeru dešavanja u Crnoj Gori, gde i crnogorski nacionalizam traži svoju crkvenu legitimaciju. Suprotno normama građanske i sekularne države iza kojih se retorički sakriva.

Međutim, ukoliko bi SPC i započela tranziciju ka modelu regionalne pravoslavne crkve ravnodušne prema lokalnim srpskim nacionalnim predanjima, nema nikakve sumnje da bi se našla, pre svega, na udaru srpskog nacionalizma. Postoje i primeri progona. Sveštenik Milorad Golijan morao je za vreme rata u Bosni i Hercegovini da napusti eparhiju zvorničko-tuzlansku i skloni se u Srbiju, nakon što je spasio živote dvojici imama. Kada međunacionalni obračuni stupe na scenu, neposlušnost u odnosu na nacionalne zadatke se ne prašta.

Zato budimo blagi prema grešnom patrijarhu. Nije baš svako spreman da zbog carstva nebeskog izgubi srpsko carstvo zemaljsko.

Peščanik.net, 11.03.2020.

Srodni linkovi:

Viktor Ivančić – Krst na obaraču

Vladimir Veljković – Novo nasleđe

Ljubodrag Stojadinović – Piroman srpskog badnjaka

Vesna Pešić – Balkanske noćne more: Srbija i Crna Gora

Dejan Ilić – Okamova britva

Ognjen Radonjić – Niske strasti i zajednički poslovi

Apel za osudu ugrožavanja mira u Crnoj Gori i regionu od strane Beograda